ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 15 (2.15)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
યં હિ ન વ્યથયન્ત્યેતે પુરુષં પુરુષર્ષભ
સમદુઃખસુખં ધીરં સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે
॥ 2.15 ॥
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate
અનુવાદ
"હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ! જે સ્થિર બુદ્ધિવાળી વ્યક્તિને આ (સુખ-દુઃખ) વિચલિત કરતાં નથી, જે દુઃખ અને સુખમાં સમાન રહે છે — તે જ અમૃતત્વ (મોક્ષ)ને યોગ્ય બને છે."
ભાવાર્થ
સમતા — ગીતાનો પહેલો મોટો ગુણ. Sama-duḥkha-sukha — જેને માટે દુઃખ અને સુખ સમાન છે. આ ગીતાનો એક કેન્દ્રીય શબ્દ બનશે — samatva (2.48માં "samatvaṃ yoga ucyate"). શંકરાચાર્ય: સુખ-દુઃખની પ્રાપ્તિમાં હર્ષ-વિષાદથી રહિત.
"Na vyathayanti" — વિચલિત કરતાં નથી. ધ્યાન આપો: શ્લોક એમ નથી કહેતો કે આવી વ્યક્તિને સુખ-દુઃખ આવતાં નથી. કહે છે, તે તેને વ્યથિત (વિચલિત, ડગમગ) કરતાં નથી. અનુભવ આવે છે; પ્રતિક્રિયા બદલાઈ જાય છે.
કોણ આવું છે? શંકરાચાર્ય: nitya-ātma-darśanāt — નિત્ય આત્માના દર્શનને કારણે; આવી વ્યક્તિ દ્વંદ્વ-સહિષ્ણુ (દ્વંદ્વોને સહન કરનાર) છે. રામાનુજ: તે ધીર વ્યક્તિ જે અનિવાર્ય દુઃખને સુખની જેમ માને છે, અને અમૃતત્વના સાધન તરીકે ફળ-રહિત સ્વધર્મ (યુદ્ધ વગેરે) કરે છે — તેની અંદરના શસ્ત્ર-પ્રહાર જેવા કઠોર સ્પર્શો તેને વ્યથિત કરતા નથી.
"Puruṣarṣabha" — પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ. કૃષ્ણ ફરી અર્જુનને તેમની શ્રેષ્ઠતાથી બોલાવે છે — એ યાદ અપાવતાં કે આ સ્થિરતા તેમની ક્ષમતાની અંદર છે.
AI-assisted draft translation — under review.