भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 15 (2.15)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते
॥ 2.15 ॥
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate
अनुवाद
"हे पुरुषश्रेष्ठा! ज्या स्थिर बुद्धीच्या व्यक्तीला हे (सुख-दुःख) विचलित करत नाहीत, जो दुःख आणि सुख यांत समान राहतो — तोच अमृतत्वाला (मोक्षाला) योग्य होतो."
भावार्थ
समता — गीतेचा पहिला मोठा गुण. Sama-duḥkha-sukha — ज्याच्यासाठी दुःख आणि सुख समान आहेत. हा गीतेतील एक केंद्रीय शब्द बनेल — samatva (2.48 मध्ये "samatvaṃ yoga ucyate"). शंकराचार्य: सुख-दुःखाच्या प्राप्तीत हर्ष-विषादरहित.
"Na vyathayanti" — विचलित करत नाहीत. लक्षात घ्या: श्लोक असे म्हणत नाही की अशा व्यक्तीला सुख-दुःख येत नाहीत. तो म्हणतो, ते त्याला व्यथित (विचलित, डळमळीत) करत नाहीत. अनुभव येतो; प्रतिक्रिया बदलते.
असा कोण आहे? शंकराचार्य: nitya-ātma-darśanāt — नित्य आत्म्याच्या दर्शनामुळे; अशी व्यक्ती द्वंद्वसहिष्णु (द्वंद्वे सहन करणारी) असते. रामानुज: तो धीर पुरुष जो अपरिहार्य दुःखाला सुखासारखे मानतो, आणि अमृतत्वाचे साधन म्हणून फलरहित स्वधर्म (युद्ध इत्यादी) करतो — त्याला त्यातील शस्त्रांच्या प्रहारांसारखे कठोर स्पर्श व्यथित करत नाहीत.
"Puruṣarṣabha" — पुरुषांत श्रेष्ठ. कृष्ण पुन्हा अर्जुनाला त्याच्या श्रेष्ठत्वाने हाक मारतात — ही स्थिरता त्याच्या क्षमतेच्या आत आहे याची आठवण करून देत.
AI-assisted draft translation — under review.