भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 16 (2.16)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः
॥ 2.16 ॥
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ
अनुवाद
"असताला (स्थायी) अस्तित्व नाही, आणि सताचा अभाव नाही. तत्त्व पाहणाऱ्यांनी या दोन्हींचा हाच अंतिम निर्णय पाहिला आहे."
भावार्थ
गीतेतील सर्वांत गहन श्लोकांपैकी एक. दोन वाक्ये — आणि संपूर्ण दर्शन:
- Nāsato vidyate bhāvaḥ — जे असत् आहे, त्याला खरे अस्तित्व नाही.
- Nābhāvo vidyate sataḥ — जे सत् आहे, त्याचा कधीही अभाव नाही.
अर्जुनाच्या संदर्भात: तू ज्याच्यासाठी रडत आहेस (शरीर) — त्याला स्थायी अस्तित्व मुळातच नव्हते; आणि जे खरोखर आहे (आत्मा) — त्याचा नाश होऊच शकत नाही. दोन्ही प्रकारे शोकाला कारण उरत नाही.
"सत्" आणि "असत्" — म्हणजे काय? इथेच परंपरांमध्ये सर्वांत मोठा फरक आहे. पण सारांशाने: जे बदलते, बनते-मिटते — ते असताच्या श्रेणीत; जे कधीच बदलत नाही — ते सत्.
"Tattva-darśibhiḥ" — तत्त्व पाहणारे. हे ज्ञान तर्कापेक्षा अधिक दर्शनाचा (प्रत्यक्ष अनुभवाचा) विषय म्हणून सांगितले आहे. हे 4.34 मध्ये पुन्हा येईल — "तत्त्वदर्शी ज्ञानी तुला ज्ञानाचा उपदेश करतील".
AI-assisted draft translation — under review.