भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 23 (2.23)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः
॥ 2.23 ॥
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ
अनुवाद
"या (आत्म्या)ला शस्त्रे कापू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी भिजवून विरघळवू शकत नाही, आणि वारा सुकवू शकत नाही."
भावार्थ
नाशाचे चार मार्ग — चारही बंद. आपल्याला माहीत असलेल्या प्रत्येक पदार्थाचा नाश कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे होतो — कापून, जाळून, विरघळवून किंवा सुकवून. कृष्ण म्हणतात: आत्म्यावर यांपैकी काहीही चालत नाही. अर्जुनासाठी सर्वांत थेट गोष्ट — "शस्त्राणि" — तुझे बाणसुद्धा याला कापू शकत नाहीत.
शंकराचार्यांचा युक्तिवाद — "niravayava". शस्त्रे एखाद्या वस्तूचे भाग वेगळे करून कापतात; पाणी एखाद्या सावयव (भाग असलेल्या) वस्तूला भिजवून तिचे भाग वेगळे करते; वायू एखाद्या ओल्या वस्तूचा ओलावा सुकवून तिला नष्ट करतो. आत्मा niravayava (भाग नसलेला) आहे — म्हणून या क्रियांचा त्याच्यावर काही परिणाम होणे शक्यच नाही.
काव्य आणि दर्शन. श्लोकात एक लय आहे — "na… na… na ca… na…". ही पुनरावृत्ती ऐकणाऱ्याच्या मनात एक निश्चितता रुजवते. हा श्लोक अनेक लोक पाठ करून म्हणतात.
AI-assisted draft translation — under review.