भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 33 (2.33)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि
॥ 2.33 ॥
atha cet tvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi
अनुवाद
"पण जर तू हे धर्मयुक्त युद्ध केले नाहीस, तर आपला स्वधर्म आणि कीर्ती गमावून पापाचा भागीदार होशील."
भावार्थ
अर्जुनाच्या युक्तिवादाची उलटी बाजू. पहिल्या अध्यायात अर्जुनाचा सर्वांत मोठा युक्तिवाद होता — युद्ध केल्याने पाप लागेल (1.36, 1.45). कृष्ण येथे तो उलटवतात: युद्ध न केल्याने पाप लागेल — कारण स्वधर्माचा त्याग हेच पाप आहे.
तीन हानी: (1) स्वधर्माचा त्याग, (2) kīrti (कीर्ती) चा नाश, (3) pāpa ची प्राप्ती. शंकराचार्य: कीर्ती — महादेव इत्यादींच्या समागमातून प्राप्त — म्हणजे अर्जुनाची ती प्रसिद्धी जी त्याने शिवाशी (किरातरूपात) झालेल्या युद्धासारख्या घटनांतून मिळवली होती (महाभारतातील कथा).
हा तोच युक्तिवाद आहे का ज्यावर टीका होते? वरवर कृष्ण "पापाची भीती" दाखवत आहेत — जशी अर्जुनाने दाखवली होती. पण फरक आहे: अर्जुनाचे "पाप" परिणामावर (कुलनाश) आधारित होते; कृष्णाचे "पाप" कर्तव्यत्यागावर. ही 3.35 मधील "svadharme nidhanaṃ śreyaḥ" ची पूर्वभूमिका आहे.
AI-assisted draft translation — under review.