भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 36 (2.36)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्
॥ 2.36 ॥
avācyavādāṃśca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim
अनुवाद
"तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करत अशा अनेक गोष्टी बोलतील ज्या बोलण्यायोग्य नाहीत. त्याहून अधिक दुःखदायक ते काय असेल?"
भावार्थ
शत्रूचा उपहास. शत्रू केवळ निंदा करणार नाहीत — avācya-vāda (न बोलण्यायोग्य गोष्टी) बोलतील, आणि अर्जुनाच्या सामर्थ्याची (क्षमतेची) थट्टा करतील. शंकराचार्य: ते सामर्थ्य जे निवातकवच इत्यादींशी झालेल्या युद्धातून सिद्ध झाले होते (महाभारतातील कथा — स्वर्गप्रवासात अर्जुनाने असुरांशी युद्ध केले).
सर्वांत मोठे दुःख? कृष्ण म्हणतात — याहून मोठे दुःख कोणते? शंकराचार्य: nindā-prāpteḥ duḥkhāt kaṣṭataraṃ duḥkhaṃ nāsti — निंदेमुळे मिळणाऱ्या दुःखापेक्षा कठीण दुःख नाही.
युक्तिवादाची मर्यादा. या श्लोकाचा युक्तिवाद माणसाच्या अहंकारावर आणि प्रतिष्ठेवर उभा आहे — हा लौकिक स्तर आहे (शंकर). गीता पुढे निंदा-स्तुती समान मानणाऱ्याला प्रिय म्हणेल (12.19) — तेथे हे दुःखही उरणार नाही. येथे कृष्ण अर्जुनाच्या सध्याच्या स्तरावर बोलत आहेत.
AI-assisted draft translation — under review.