भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 28 (2.28)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना
॥ 2.28 ॥
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā
अनुवाद
"हे भारता! प्राणी आरंभी अव्यक्त (अदृश्य) असतात, मध्ये व्यक्त (दृश्य) असतात, आणि शेवटी पुन्हा अव्यक्त होतात. मग याबद्दल विलाप कसला?"
भावार्थ
तीन टप्पे. प्रत्येक प्राण्याची कहाणी: avyakta (आधी — आपल्याला दिसत नाही), vyakta (मध्ये — आपण त्याला जाणतो), avyakta (नंतर — पुन्हा दिसत नाही). आपण फक्त मधला भागच जाणतो — आणि तोच गेल्यावर रडतो.
शंकराचार्यांचे उद्धरण. ते एक श्लोक उद्धृत करतात: "adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṃ gataḥ / nāsau tava na tasya tvaṃ vṛthā kā paridevanā" — "तो अदृश्यातून आला, पुन्हा अदृश्यात गेला; ना तो तुझा, ना तू त्याचा — व्यर्थ विलाप कसला?" (महाभारतात आढळणारा प्रसिद्ध श्लोक)
रामानुजांचे वाचन. मनुष्य इत्यादी प्राणी — पदार्थ म्हणून — आधी अनुपलब्ध अवस्थेत, मध्ये मनुष्यरूपात उपलब्ध, आणि नंतर पुन्हा अनुपलब्ध अवस्थेत — आपल्या स्वभावात राहतात; म्हणून यात विलापाचे कारण नाही. रामानुजांच्या मते येथपर्यंत कृष्णाने "शरीरालाच आत्मा मानणाऱ्या" पक्षातही शोकाचे कारण नाही हे दाखवले.
"Kā paridevanā" — विलाप कसला? लक्षात घ्या — कृष्ण paridevanā (विलाप, रडणे-ओरडणे) हा शब्द वापरतात, जो अतिशय, सतत शोकाचा भाव देतो.
AI-assisted draft translation — under review.