भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 10 (1.10)

एक शब्द, दोन जग. हा श्लोक याचे सुंदर उदाहरण आहे की एक संस्कृत शब्द संपूर्ण अर्थ कसा उलटवू शकतो.

वाचन A — दुर्योधनाची चिंता. श्रीधर स्वामी सांगतात: आमचे सैन्य, भीष्मांनी रक्षिलेले असूनही, त्यांच्याशी लढण्यास असमर्थ वाटते; आणि कारण सांगतात — भीष्मांना दोन्ही पक्षांबद्दल स्नेह आहे (ubhaya-pakṣapātitvāt), तर भीम फक्त पांडव पक्षाचा आहे (eka-pakṣapātitvāt). म्हणजे दुर्योधनाला भीती आहे की आपल्या सेनापतीचे मन पूर्णपणे आपल्यासोबत नाही. रामानुजही आपल्या कथासारात हेच सांगतात की दुर्योधनाने पांडव सैन्याच्या विजयासाठीची पर्याप्तता आणि आपल्या सैन्याची अपर्याप्तता आचार्यांना सांगितली, आणि आतून विषादात पडला. पुढच्या श्लोकात भीष्मांचा सिंहनाद "त्याचा हर्ष जागवण्यासाठी" (1.12) हे या वाचनाशी चांगले जुळते — कारण हर्ष जागवण्याची गरज तेव्हाच असते जेव्हा मनात उदासी असते.

वाचन B — दुर्योधनाचा गर्व. मधुसूदन सरस्वती पहिला अर्थ असा देतात: आमचे सैन्य अकरा अक्षौहिणी आहे — अनंत/अमर्याद; आणि सूक्ष्मबुद्धी भीष्मांनी रक्षिलेले. पांडवांचे सैन्य सात अक्षौहिणी आहे — मर्यादित; आणि (मधुसूदनांच्या शब्दांत) "अतिचपल बुद्धीच्या" भीमाने रक्षिलेले. म्हणून "विजय आमचाच होईल." मधुसूदन एक पर्यायी, व्याकरणावर आधारित अर्थही देतात जो याच निष्कर्षापर्यंत (आम्हाला भीतीची गरज नाही) पोहोचतो.

आपण काय मानावे? दोन्ही वाचने संस्कृतमध्ये शक्य आहेत आणि दोन्हींमागे आदरणीय टीकाकार आहेत. संदर्भातील काही गोष्टी वाचन A कडे झुकतात — दुर्योधनाने पांडव सैन्याचे इतके विस्ताराने केलेले वर्णन (1.3–1.6), "तु" या शब्दाने भीती लपवणे (मधुसूदन स्वतः 1.7 वर हे सांगतात), आणि भीष्मांनी "हर्ष जागवणे" (1.12). पण वाचन B सुद्धा दुर्योधनाच्या गर्विष्ठ स्वभावाशी जुळते. शक्य आहे की दुर्योधनाच्या बोलण्यात दोन्ही असतील — वरून गर्व, आतून चिंता. या पुस्तकात आम्ही दोन्ही प्रामाणिकपणे मांडतो.

भीमच का? पांडव सैन्याचे सेनापती धृष्टद्युम्न होते, भीम नव्हे. तरीही दुर्योधन "भीमरक्षित" म्हणतो. याचे एक संभाव्य कारण: दुर्योधनासाठी भीम हा सर्वांत मोठा वैयक्तिक धोका होता — भीमाने दुर्योधन आणि त्याच्या भावांच्या वधाची प्रतिज्ञा केली होती (महाभारतातील प्रसिद्ध कथा). दुर्योधनाच्या चिंतेत भीमाचे नाव सर्वांत पुढे आहे.

काश्मिरी पाठाचा संकेत: अभिनवगुप्तांची टीका (जी काश्मिरी पाठपरंपरेवर आधारित आहे) वाचल्यावर वाटते की त्यांच्या पाठात भीम आणि भीष्म यांच्या जागा उलट असू शकतात — ते "भीमसेनरक्षित पांडव सैन्य" याला "आमच्यासाठी जिंकणे अशक्य" म्हणतात. त्यांचा मूळ पाठ पाहिल्याशिवाय आम्ही हे निश्चितपणे सांगू शकत नाही. आमचा मूळ पाठ प्रचलित पाठ (vulgate) आहे, आणि दोन्ही साक्षी पाठ एकच शब्दक्रम ठेवतात.