ഭഗവദ്ഗീത · Arjuna Vishada Yogaഅദ്ധ്യായം 1, ശ്ലോകം 10 (1.10)

ഒരു വാക്ക്, രണ്ട് ലോകങ്ങൾ. ഒരു സംസ്കൃതപദത്തിന് മുഴുവൻ അർത്ഥത്തെയും എങ്ങനെ തിരിച്ചുമറിക്കാൻ കഴിയും എന്നതിന്റെ മനോഹരമായ ഉദാഹരണമാണ് ഈ ശ്ലോകം.

വായന A — ദുര്യോധനന്റെ ആശങ്ക. ശ്രീധരസ്വാമി പറയുന്നു: ഭീഷ്മരാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നമ്മുടെ സൈന്യം അവരോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അസമർത്ഥം ആയി തോന്നുന്നു; കാരണവും പറയുന്നു — ഭീഷ്മർക്ക് ഇരുപക്ഷത്തോടും സ്നേഹമുണ്ട് (ubhaya-pakṣapātitvāt), ഭീമനോ പാണ്ഡവപക്ഷത്തോട് മാത്രം (eka-pakṣapātitvāt). അതായത് തന്റെ സേനാപതിയുടെ ഹൃദയം പൂർണ്ണമായും തന്നോടൊപ്പമല്ല എന്ന് ദുര്യോധനൻ ഭയപ്പെടുന്നു. രാമാനുജാചാര്യരും തന്റെ കഥാസാരത്തിൽ ഇതുതന്നെ പറയുന്നു: പാണ്ഡവസൈന്യത്തിന്റെ വിജയത്തിനുള്ള പര്യാപ്തതയും തന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ അപര്യാപ്തതയും ദുര്യോധനൻ ആചാര്യനോട് പറഞ്ഞു, ഉള്ളിൽ വിഷാദത്തിൽ വീണു. അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലെ ഭീഷ്മരുടെ സിംഹനാദം "അവന്റെ ഹർഷം ഉണർത്താൻ" (1.12) എന്നത് ഈ വായനയോട് നന്നായി ചേരുന്നു — കാരണം മനസ്സിൽ വിഷാദമുള്ളപ്പോൾ മാത്രമേ ഹർഷം ഉണർത്തേണ്ടതുള്ളൂ.

വായന B — ദുര്യോധനന്റെ അഹങ്കാരം. മധുസൂദന സരസ്വതി നൽകുന്ന ആദ്യ അർത്ഥം ഇതാണ്: നമ്മുടെ സൈന്യം പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണിയാണ് — അനന്തം/അപരിമിതം; സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയായ ഭീഷ്മരാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യം ഏഴ് അക്ഷൗഹിണി — പരിമിതം; (മധുസൂദനന്റെ വാക്കുകളിൽ) "അതിചപലബുദ്ധി"യായ ഭീമനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ "വിജയം നമ്മുടേതായിരിക്കും." ഇതേ നിഗമനത്തിൽ (നമുക്ക് ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല) എത്തുന്ന, വ്യാകരണത്തെ ആധാരമാക്കിയ ഒരു വൈകല്പിക അർത്ഥവും മധുസൂദനൻ നൽകുന്നു.

നാം എന്ത് സ്വീകരിക്കണം? രണ്ട് വായനകളും സംസ്കൃതത്തിൽ സാധ്യമാണ്, രണ്ടിനു പിന്നിലും ആദരണീയരായ ടീകാകാരന്മാരുണ്ട്. സന്ദർഭത്തിലെ ചില കാര്യങ്ങൾ വായന A-യിലേക്ക് ചായുന്നു — ദുര്യോധനൻ പാണ്ഡവസൈന്യത്തെ ഇത്ര വിസ്തരിച്ച് വർണ്ണിക്കുന്നത് (1.3–1.6), "തു" എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ഭയം ഒളിപ്പിക്കുന്നത് (മധുസൂദനൻ തന്നെ 1.7-ൽ ഇത് പറയുന്നു), ഭീഷ്മരുടെ "ഹർഷം ഉണർത്തൽ" (1.12). എന്നാൽ വായന B-യും ദുര്യോധനന്റെ അഹങ്കാരസ്വഭാവവുമായി ചേരുന്നു. ദുര്യോധനന്റെ വാക്കിൽ രണ്ടുമുണ്ടാകാം — പുറമേ അഹങ്കാരം, ഉള്ളിൽ ആശങ്ക. ഈ പുസ്തകത്തിൽ ഞങ്ങൾ രണ്ടും സത്യസന്ധമായി നിലനിർത്തുന്നു.

എന്തുകൊണ്ട് ഭീമൻ? പാണ്ഡവസൈന്യത്തിന്റെ സേനാപതി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനായിരുന്നു, ഭീമനല്ല. എന്നിട്ടും ദുര്യോധനൻ "ഭീമരക്ഷിതം" എന്ന് പറയുന്നു. ഇതിന് സാധ്യമായ ഒരു കാരണം: ദുര്യോധനന് ഏറ്റവും വലിയ വ്യക്തിപരമായ ഭീഷണി ഭീമനായിരുന്നു — ദുര്യോധനനെയും സഹോദരന്മാരെയും വധിക്കുമെന്ന് ഭീമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരുന്നു (മഹാഭാരതത്തിലെ പ്രസിദ്ധ കഥ). ദുര്യോധനന്റെ ആശങ്കയിൽ ഭീമന്റെ പേരാണ് മുന്നിൽ.

കാശ്മീരപാഠത്തിന്റെ സൂചന: അഭിനവഗുപ്തന്റെ ടീക (കാശ്മീര പാഠപാരമ്പര്യത്തെ ആധാരമാക്കിയത്) വായിക്കുമ്പോൾ തോന്നുന്നത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാഠത്തിൽ ഭീമന്റെയും ഭീഷ്മരുടെയും സ്ഥാനം തിരിച്ചായിരിക്കാം എന്നാണ് — "ഭീമസേനനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന പാണ്ഡവസൈന്യം" "നമുക്ക് ജയിക്കാൻ അസാധ്യം" എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൂലപാഠം കാണാതെ ഞങ്ങൾക്ക് ഇത് നിശ്ചയമായി പറയാൻ കഴിയില്ല. ഞങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനപാഠം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠമാണ് (vulgate), രണ്ട് സാക്ഷിപാഠങ്ങളും ഒരേ പദക്രമം തന്നെ പുലർത്തുന്നു.