ഭഗവദ്ഗീത · Arjuna Vishada Yogaഅദ്ധ്യായം 1, ശ്ലോകം 11 (1.11)

"ഭീഷ്മമേവ" — ഭീഷ്മരെ മാത്രം. സേനാപതി മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു — എന്നാൽ ഇവിടെ ദുര്യോധനൻ നേരെ തിരിച്ചാണ് പറയുന്നത്: സൈന്യം സേനാപതിയെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ. എന്തുകൊണ്ട്?

ശ്രീധരസ്വാമിയുടെ ഉത്തരം നേരിട്ടുള്ളതാണ്: ഭീഷ്മർ മറ്റുള്ളവരോട് യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ ആരും അദ്ദേഹത്തെ പിന്നിൽ നിന്ന് ആക്രമിക്കാതിരിക്കാൻ; കൂടാതെ "ഭീഷ്മരുടെ ബലത്തിലാണ് നമ്മുടെ ജീവൻ" (bhīṣma-balenaiva asmākaṃ jīvitam). മധുസൂദനൻ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: സേനാപതി സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിലാണ് നിൽക്കുന്നത്, യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയ സേനാപതിക്ക് മുന്നിലും പിന്നിലും വശങ്ങളിലും എല്ലാം കാണാൻ കഴിയില്ല — "സേനാപതി സുരക്ഷിതനെങ്കിൽ എല്ലാവരും സുരക്ഷിതർ."

ഇതിലും ആശങ്കയുണ്ടോ? 1.10-നെ ആശങ്കയുടെ വായനയിൽ വായിച്ചാൽ, ഈ ആജ്ഞ ആ ആശങ്കയുടെ പ്രായോഗികരൂപമാണ്: തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി ഭീഷ്മരാണെന്ന് ദുര്യോധനന് അറിയാം — പാണ്ഡവരോടുള്ള ഭീഷ്മരുടെ സ്നേഹം അദ്ദേഹത്തെ ദുർബലനാക്കുമോ എന്ന് അവൻ ഭയപ്പെടുന്നുണ്ടാകാം, അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തെ സുരക്ഷിതനും സജീവനുമായി നിലനിർത്തുന്നതാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനം. പിൽക്കാല കഥയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ചില ആചാര്യന്മാർ ഇതും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: ശിഖണ്ഡിക്കെതിരെ ആയുധമെടുക്കില്ല എന്ന നിയമം ഭീഷ്മർ പാലിച്ചിരുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംരക്ഷണം പ്രത്യേകം ആവശ്യമായിരുന്നു. ഈ കാര്യം ശ്ലോകത്തിലില്ല — പിന്നീടുള്ള സംഭവങ്ങളിൽ നിന്നെടുത്ത വ്യാഖ്യാനമാണ്.

"യഥാഭാഗമവസ്ഥിതാഃ" — സ്വന്തം സ്ഥാനത്ത് ഉറച്ചുനിൽക്കുക. അതോടൊപ്പം ദുര്യോധനൻ അച്ചടക്കത്തെക്കുറിച്ചും പറയുന്നു: ആരും തന്റെ പോർമുഖം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഇത് വിവേകപൂർണ്ണമായ ഒരു സൈനികാജ്ഞയാണ്. ദുര്യോധനനെ ഇവിടെ പൂർണ്ണമായും മൂഢനായി ചിത്രീകരിക്കുന്നത് അനുചിതമാണ് — അവൻ അനുഭവസമ്പന്നനും കഴിവുള്ളവനും എന്നാൽ അഹന്തയും ദ്വേഷവും നിറഞ്ഞവനുമായ ഒരു നേതാവാണ്.

"ഭവന്തഃ സർവ്വ ഏവ" — നിങ്ങളെല്ലാവരും. ഇപ്പോൾ സംബോധന ദ്രോണരിൽ നിന്ന് മാറി എല്ലാ സേനാനായകന്മാരിലേക്കുമാണ്. അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകം 1.3-ലെ വ്യക്തിപരമായ കുത്തുവാക്കിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഒരു പൊതു ആജ്ഞ പോലെയാണ്.