ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 11 (1.11)

"Bhīṣmam eva" — ભીષ્મની જ. સેનાપતિ આખી સેનાની રક્ષા કરે છે — પણ અહીં દુર્યોધન ઊલટું કહી રહ્યો છે: સેના સેનાપતિની રક્ષા કરે. કેમ?

શ્રીધર સ્વામીનો ઉત્તર સીધો છે: જેથી જ્યારે ભીષ્મ બીજાઓ સાથે લડી રહ્યા હોય, ત્યારે કોઈ તેમને પાછળથી મારી ન શકે; અને "ભીષ્મના બળ પર જ આપણું જીવન છે" (bhīṣma-balenaiva asmākaṃ jīvitam). મધુસૂદન ઉમેરે છે: સેનાપતિ સેનાની વચ્ચે રહે છે, અને યુદ્ધમાં ડૂબેલો સેનાપતિ આગળ-પાછળ-બાજુમાં બધું જોઈ શકતો નથી — "સેનાપતિ સુરક્ષિત, તો બધા સુરક્ષિત."

શું આમાં પણ ચિંતા છે? જો 1.10ને ચિંતાના વાચનમાં વાંચીએ, તો આ આદેશ એ જ ચિંતાનું વ્યવહારુ રૂપ છે: દુર્યોધન જાણે છે કે તેની સૌથી મોટી તાકાત ભીષ્મ છે — અને કદાચ તેને ડર છે કે ભીષ્મનો પાંડવો પ્રત્યેનો સ્નેહ તેમને નબળા ન કરી દે, તેથી તેમને સુરક્ષિત અને સક્રિય રાખવા સૌથી જરૂરી છે. પછીની કથાના પ્રકાશમાં કેટલાક શિક્ષકો એ પણ ઉમેરે છે કે ભીષ્મે શિખંડી પર શસ્ત્ર ન ઉઠાવવાનો નિયમ રાખ્યો હતો, તેથી તેમની રક્ષા વિશેષ રૂપે જરૂરી હતી. આ વાત શ્લોકમાં નથી — પછીના ઘટનાક્રમ પરથી લીધેલી વ્યાખ્યા છે.

"Yathābhāgam avasthitāḥ" — પોતાની જગ્યા પર અડગ રહો. સાથે જ દુર્યોધન શિસ્તની વાત કરે છે: કોઈ પોતાનો મોરચો ન છોડે. આ એક સમજદાર સૈન્ય-આદેશ છે. દુર્યોધનને અહીં સંપૂર્ણ મૂર્ખ બતાવવો અનુચિત ગણાશે — તે એક અનુભવી, કાબેલ, પણ અહંકાર અને દ્વેષથી ભરેલો નેતા છે.

"Bhavantaḥ sarva eva" — આપ સૌ. હવે સંબોધન એકલા દ્રોણથી હટીને બધા સેનાનાયકો તરફ છે. તેથી આ શ્લોક 1.3ના વ્યક્તિગત મહેણાથી જુદો, એક જાહેર આદેશ જેવો છે.