ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 10 (1.10)
મૂળ સંસ્કૃત · દુર્યોધનઃ
અપર્યાપ્તં તદસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્
પર્યાપ્તં ત્વિદમેતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્
॥ 1.10 ॥
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam
અનુવાદ
બે મુખ્ય વાચન:
(A) ચિંતાવાળું વાચન (શ્રીધર સ્વામી, રામાનુજના કથાસાર મુજબ): "ભીષ્મ દ્વારા રક્ષિત આપણી તે સેના (તેમની સામે લડવા માટે) અપર્યાપ્ત / અસમર્થ લાગે છે, જ્યારે ભીમ દ્વારા રક્ષિત આ (પાંડવો)ની આ સેના પર્યાપ્ત / સમર્થ લાગે છે."
(B) ગર્વવાળું વાચન (મધુસૂદન સરસ્વતીનો પહેલો અર્થ): "ભીષ્મ દ્વારા રક્ષિત આપણી સેના અસીમિત (અગણિત) છે, જ્યારે ભીમ દ્વારા રક્ષિત આ (પાંડવો)ની સેના સીમિત છે."
ભાવાર્થ
એક શબ્દ, બે દુનિયા. આ શ્લોક એ વાતનું સુંદર ઉદાહરણ છે કે એક સંસ્કૃત શબ્દ કેવી રીતે આખા અર્થને ઉલટાવી શકે છે.
વાચન A — દુર્યોધનની ચિંતા. શ્રીધર સ્વામી કહે છે: આપણી સેના, ભીષ્મથી રક્ષિત હોવા છતાં, તેમની સામે લડવા માટે અસમર્થ લાગે છે; અને કારણ જણાવે છે — ભીષ્મ બંને પક્ષો પ્રત્યે સ્નેહ રાખે છે (ubhaya-pakṣapātitvāt), જ્યારે ભીમ માત્ર પાંડવ પક્ષના છે (eka-pakṣapātitvāt). એટલે કે દુર્યોધનને ડર છે કે તેના સેનાપતિનું દિલ પૂરેપૂરું તેની સાથે નથી. રામાનુજ પોતાના કથાસારમાં પણ આ જ કહે છે કે દુર્યોધને પાંડવ સેનાની જીત માટેની પર્યાપ્તતા અને પોતાની સેનાની અપર્યાપ્તતા આચાર્યને જણાવી, અને અંદરથી વિષાદમાં પડી ગયો. આગલા શ્લોકમાં ભીષ્મનો સિંહનાદ "તેનો હર્ષ જગાડવા માટે" (1.12) આ વાચન સાથે સારી રીતે બેસે છે — કારણ કે હર્ષ જગાડવાની જરૂર ત્યારે જ પડે જ્યારે મનમાં ઉદાસી હોય.
વાચન B — દુર્યોધનનો ગર્વ. મધુસૂદન સરસ્વતી પહેલો અર્થ આ આપે છે: આપણી સેના અગિયાર અક્ષૌહિણી છે — અનંત/અસીમિત; અને સૂક્ષ્મ-બુદ્ધિ ભીષ્મ દ્વારા રક્ષિત. પાંડવોની સેના સાત અક્ષૌહિણી છે — સીમિત; અને (મધુસૂદનના શબ્દોમાં) "અતિ-ચપળ બુદ્ધિ"વાળા ભીમ દ્વારા રક્ષિત. તેથી "જીત આપણી થશે." મધુસૂદન એક વૈકલ્પિક, વ્યાકરણ પર આધારિત અર્થ પણ આપે છે જે આ જ નિષ્કર્ષ (આપણે ડરવાની જરૂર નથી) સુધી પહોંચે છે.
આપણે શું માનીએ? બંને વાચન સંસ્કૃતમાં શક્ય છે અને બંનેની પાછળ આદરણીય ટીકાકારો છે. સંદર્ભની કેટલીક વાતો વાચન A તરફ ઝૂકે છે — દુર્યોધનનું પાંડવ સેનાનું આટલું વિસ્તારથી વર્ણન (1.3–1.6), "તુ" શબ્દથી ભયને છુપાવવો (મધુસૂદન પોતે 1.7 પર આ કહે છે), અને ભીષ્મનું "હર્ષ જગાડવું" (1.12). પણ વાચન B પણ દુર્યોધનના ઘમંડી સ્વભાવ સાથે બંધબેસે છે. શક્ય છે કે દુર્યોધનની વાતમાં બંને હોય — ઉપર ગર્વ, અંદર ચિંતા. આ પુસ્તકમાં અમે બંનેને પ્રામાણિકતાથી રાખીએ છીએ.
ભીમ જ કેમ? પાંડવ સેનાના સેનાપતિ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન હતા, ભીમ નહીં. છતાં દુર્યોધન "ભીમ-રક્ષિત" કહે છે. તેનું એક સંભવિત કારણ: દુર્યોધન માટે ભીમ સૌથી મોટો વ્યક્તિગત ખતરો હતા — ભીમે દુર્યોધન અને તેના ભાઈઓના વધની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી (મહાભારતની પ્રસિદ્ધ કથા). દુર્યોધનની ચિંતામાં ભીમનું નામ સૌથી આગળ છે.
કાશ્મીરી પાઠનો સંકેત: અભિનવગુપ્તની ટીકા (જે કાશ્મીરી પાઠ-પરંપરા પર આધારિત છે) વાંચતાં લાગે છે કે તેમના પાઠમાં ભીમ અને ભીષ્મની જગ્યા ઊલટી હોઈ શકે — તેઓ "ભીમસેન-રક્ષિત પાંડવ સેના"ને "આપણા માટે જીતવી અશક્ય" કહે છે. તેમનો મૂળ પાઠ જોયા વિના અમે આને નિશ્ચિત રૂપે કહી શકતા નથી. અમારો મૂળ પાઠ વલ્ગેટ (પ્રચલિત પાઠ) છે, અને બંને સાક્ષી પાઠ એક જ શબ્દક્રમ રાખે છે.
AI-assisted draft translation — under review.