ಭಗವದ್ಗೀತೆ · Arjuna Vishada Yogaಅಧ್ಯಾಯ 1, ಶ್ಲೋಕ 10 (1.10)
ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ · ದುರ್ಯೋಧನಃ
ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್
ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಿದಮೇತೇಷಾಂ ಬಲಂ ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್
॥ 1.10 ॥
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam
ಅನುವಾದ
ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಓದುಗಳು:
(A) ಚಿಂತೆಯ ಓದು (ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು, ರಾಮಾನುಜರ ಕಥಾಸಾರದ ಪ್ರಕಾರ): "ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಮ್ಮ ಆ ಸೇನೆ (ಅವರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು) ಸಾಲದು / ಅಸಮರ್ಥ ಎನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಇವರ (ಪಾಂಡವರ) ಈ ಸೇನೆ ಸಾಕಷ್ಟು / ಸಮರ್ಥ ಎನಿಸುತ್ತದೆ."
(B) ಗರ್ವದ ಓದು (ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳ ಮೊದಲ ಅರ್ಥ): "ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಮ್ಮ ಸೇನೆ ಅಪರಿಮಿತ (ಅಸಂಖ್ಯ), ಆದರೆ ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಇವರ (ಪಾಂಡವರ) ಸೇನೆ ಪರಿಮಿತ."
ಭಾವಾರ್ಥ
ಒಂದು ಪದ, ಎರಡು ಜಗತ್ತುಗಳು. ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದ ಇಡೀ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ.
ಓದು A — ದುರ್ಯೋಧನನ ಚಿಂತೆ. ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ನಮ್ಮ ಸೇನೆ, ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥ ಎನಿಸುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಕಾರಣ ನೀಡುತ್ತಾರೆ — ಭೀಷ್ಮರು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ನೇಹ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ (ubhaya-pakṣapātitvāt), ಆದರೆ ಭೀಮನು ಕೇವಲ ಪಾಂಡವ ಪಕ್ಷದವನು (eka-pakṣapātitvāt). ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಯ ಹೃದಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತನ್ನೊಂದಿಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಯ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ. ರಾಮಾನುಜರೂ ತಮ್ಮ ಕಥಾಸಾರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಗೆಲುವಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಬಲದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೊಳಗೇ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ "ಅವನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು" ಭೀಷ್ಮರು ಮಾಡುವ ಸಿಂಹನಾದ (1.12) ಈ ಓದಿನೊಂದಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಹರ್ಷವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನತೆ ಇದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ.
ಓದು B — ದುರ್ಯೋಧನನ ಗರ್ವ. ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳು ಮೊದಲ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೀಗೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ: ನಮ್ಮ ಸೇನೆ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ — ಅನಂತ/ಅಪರಿಮಿತ; ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ರಕ್ಷಿತ. ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆ ಏಳು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ — ಪರಿಮಿತ; ಮತ್ತು (ಮಧುಸೂದನರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ) "ಅತಿ ಚಪಲ ಬುದ್ಧಿ"ಯ ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ "ಗೆಲುವು ನಮ್ಮದು." ಮಧುಸೂದನರು ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾರೆ, ಅದೂ ಇದೇ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ (ನಮಗೆ ಭಯಪಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ) ತಲುಪುತ್ತದೆ.
ನಾವು ಯಾವುದನ್ನು ಒಪ್ಪಬೇಕು? ಎರಡೂ ಓದುಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಎರಡರ ಹಿಂದೆಯೂ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಟೀಕಾಕಾರರಿದ್ದಾರೆ. ಸಂದರ್ಭದ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಓದು A ಕಡೆಗೆ ವಾಲುತ್ತವೆ — ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು (1.3–1.6), "ತು" ಪದದಿಂದ ಭಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದು (ಮಧುಸೂದನರೇ 1.7ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ), ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರು "ಹರ್ಷವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು" (1.12). ಆದರೆ ಓದು B ಕೂಡ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅಹಂಕಾರದ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ — ಮೇಲೆ ಗರ್ವ, ಒಳಗೆ ಚಿಂತೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ನಾವು ಎರಡನ್ನೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಇಡುತ್ತೇವೆ.
ಭೀಮನೇ ಏಕೆ? ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಸೇನಾಪತಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ಭೀಮನಲ್ಲ. ಆದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನು "ಭೀಮರಕ್ಷಿತ" ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಂಭಾವ್ಯ ಕಾರಣ: ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಭೀಮನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಪಾಯ — ಭೀಮನು ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರರ ವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದ (ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆ). ದುರ್ಯೋಧನನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮನ ಹೆಸರೇ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ.
ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಪಾಠದ ಸಂಕೇತ: ಅಭಿನವಗುಪ್ತರ ಟೀಕೆಯನ್ನು (ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಪಾಠಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದು) ಓದಿದರೆ ಅವರ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಭೀಮ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರ ಸ್ಥಾನಗಳು ಅದಲುಬದಲಾಗಿರಬಹುದು ಎನಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು "ಭೀಮಸೇನರಕ್ಷಿತ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆ"ಯನ್ನು "ನಮಗೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಅಸಾಧ್ಯ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮೂಲಪಾಠವನ್ನು ನೋಡದೆ ನಾವು ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾರೆವು. ನಮ್ಮ ಮೂಲಪಾಠ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ), ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸಾಕ್ಷಿಪಾಠಗಳು ಒಂದೇ ಪದಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
AI-assisted draft translation — under review.