भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 27 (1.27)
मूळ संस्कृत · सञ्जयः
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि
तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्
॥ 1.27 ॥
śvaśurān suhṛdaścaiva senayorubhayorapi
tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūnavasthitān
अनुवाद
"…सासरे आणि हितचिंतकांनाही — दोन्ही सैन्यांत. त्या सर्व नातेवाईकांना (युद्धासाठी) उभे असलेले लक्षपूर्वक पाहून, तो कुंतीपुत्र (अर्जुन)…" (वाक्य 1.28 मध्ये पूर्ण होते)
भावार्थ
"Senayor ubhayor api" — दोन्ही सैन्यांत. हे तीन शब्द अर्जुनाच्या संकटाचा केंद्रबिंदू आहेत. अर्जुनाने फक्त कौरव सैन्यात आपली माणसे पाहिली नाहीत — आपल्या सैन्यातही. द्रुपद (त्याचे सासरे), द्रौपदीचे मुलगे, अभिमन्यू — हे सर्वही युद्धात मरतील. युद्ध कोणत्याही बाजूला गेले, तरी नुकसान आपल्याच माणसांचे होईल. ही गोष्ट अर्जुनाच्या पुढील युक्तिवादाचा (1.31–1.46) पाया आहे.
"Śvaśurān" — सासरे. अर्जुनाचे सासरे द्रुपद पांडव पक्षात होते. कौरव पक्षातही विवाहसंबंधाने जोडलेले राजे होते. लग्नसंबंधांनी बनलेल्या नात्यांनी दोन्ही पक्षांना आणखी गुंतवून टाकले होते.
"Suhṛdaḥ" — हितचिंतक. Su-hṛd — "चांगले हृदय असणारा". ते लोक ज्यांनी कधी उपकार केले — मदत केली, साथ दिली. आता तेही समोर आहेत.
"Samīkṣya" — लक्षपूर्वक पाहून. आधी (1.26) "apaśyat" — पाहिले. आता "samīkṣya" — sam (नीट) + īkṣ (पाहणे) — खोल, थांबलेली नजर. एकेका चेहऱ्यावर थांबून पाहणे.
"Kaunteya" — कुंतीचा पुत्र. इथे संजय अर्जुनाला त्याच्या आईच्या नावाने हाक मारतात. कुंती — जिने पांडवांना एकटीने वाढवले, जिच्यासाठी हे कुटुंब सर्वांत जास्त ओळखीचे होते. या नावाची निवड एक कोमल भाव आणते — योद्धा "पार्थ" किंवा "धनंजय" नव्हे, आईचा मुलगा. (मधुसूदन या नावात एक वेगळा संकेत वाचतात जो स्त्री-स्वभावाबद्दलच्या त्यांच्या काळातील धारणेवर आधारित आहे — 1.25 ची टीप पाहा. आमची व्याख्या वेगळी आहे आणि आमची स्वतःची आहे.)
"Sarvān bandhūn" — सर्व बांधव. शेवटी सर्व एका शब्दात सामावतात — बांधव, आपली माणसे. वडील, गुरू, भाऊ, सासरे — सर्व "बांधव". शत्रू आणि मित्र हा भेद मिटला.
AI-assisted draft translation — under review.