ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 24 (1.24)

બે નામ સામસામે — Hṛṣīkeśa અને Guḍākeśa. એક જ શ્લોકમાં કૃષ્ણને "હૃષીકેશ" (ઇન્દ્રિયોના સ્વામી) અને અર્જુનને "ગુડાકેશ" (નિદ્રાના સ્વામી) કહ્યા છે. બંને નામોમાં "ઈશ" (સ્વામી) છે. સંજયની શબ્દ-રચનામાં આ એક સુંદર સંતુલન છે — કૃષ્ણ ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, અર્જુન નિદ્રા (આળસ, તમસ)ના વિજેતા. અર્જુન માટે "ગુડાકેશ" એક પ્રશંસા છે: તેઓ સજાગ છે, આળસથી મુક્ત છે. પણ જેણે નિદ્રાને જીતી લીધી છે, તે પણ આગલા થોડા શ્લોકોમાં મોહ સામે હારી જશે. ગીતા આગળ બતાવશે કે શારીરિક સજાગતા અને આત્મિક જાગૃતિ જુદી વસ્તુઓ છે. (આ છેલ્લી વાત અમારી વ્યાખ્યા છે.)

"Bhārata" — ધૃતરાષ્ટ્રને સંબોધન. મધુસૂદન સરસ્વતી અહીં સંજયનો ઇરાદો વાંચે છે. ધૃતરાષ્ટ્રની આશા હતી કે કદાચ કૃષ્ણ, અહિંસાના ધર્મનો આધાર લઈને, અર્જુનને યુદ્ધથી રોકી દેશે. સંજય તે આશા તોડવા માટે જણાવે છે કે કૃષ્ણે એવું કંઈ ન કર્યું — તેમણે રથને વચ્ચે ઊભો રાખી દીધો. અને "ભારત" સંબોધનનો ભાવ: "ભરત વંશની મર્યાદા યાદ કરીને પણ, પોતાના કુળવાળાઓ પ્રત્યેનો દ્વેષ છોડી દો." આ ટીકાનું સુંદર વાચન છે.

કૃષ્ણનો વ્યવહાર. મધુસૂદન કહે છે: ભગવાને ન તો આ વાત પર ક્રોધ કર્યો કે "મારો ભક્ત જ મને સારથિના કામમાં લગાડી રહ્યો છે", ન તો અર્જુનને યુદ્ધથી રોક્યા. તેમણે બસ તે જ કર્યું જે કહેવામાં આવ્યું. સારથિનો ધર્મ નિભાવ્યો — ચૂપચાપ, સંપૂર્ણ નિષ્ઠાથી.

"Rathottamam" — ઉત્તમ રથ. મધુસૂદન: અગ્નિએ આપેલો દિવ્ય રથ, અને ભગવાન પોતે જેના સારથિ છે — તેથી સર્વોત્તમ.