ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 28 (1.28)

"Kṛpayā parayāviṣṭaḥ" — ઊંડી કરુણાથી ઘેરાયેલા. અર્જુનની પહેલી ભાવના કૃપા છે — કરુણા, દયા. ગુસ્સો નહીં, ડર નહીં. આ ધ્યાન આપવા જેવું છે: ગીતા અર્જુનના વિષાદને કાયરતાથી નહીં, કરુણાથી શરૂ કરે છે. મધુસૂદન સરસ્વતી કહે છે કે આ કરુણા અર્જુનમાં સ્વતઃસિદ્ધ હતી — કોઈ બાહ્ય કારણથી નહોતી આવી, તેમના પોતાના સ્વભાવમાંથી ઊઠી હતી. "પરા" (પરમ, અત્યંત) વિશેષણ આ જ પ્રગટ કરે છે.

મધુસૂદનનું એક બીજું વાચન — "aparayā". જગ્યા વિના લખેલા પાઠમાં kṛpayāparayāviṣṭaḥને "kṛpayā aparayā āviṣṭaḥ" પણ વાંચી શકાય — "એક બીજી કરુણાથી". મધુસૂદન આ વિકલ્પ આપે છે: પોતાની સેના પ્રત્યે કરુણા તો પહેલેથી હતી; આ સમયે કૌરવ સેના પ્રત્યે પણ એક બીજી કરુણા જાગી ઊઠી. અમારો મૂળ પાઠ જગ્યા અને અવગ્રહ સાથે parayā વાંચે છે; બીજું વાચન ટીકાનો સુંદર વિકલ્પ છે.

"Āviṣṭa" — જાણે કોઈ ભાવના "અંદર પેસી" ગઈ હોય. શબ્દનો ભાવ એવો છે કે અર્જુન કરુણાને વશ છે, કરુણા તેમને વશ નથી. ઘણા શિક્ષકો આમાં એક સૂક્ષ્મ સંકેત જુએ છે: કરુણા સારી છે, પણ જ્યારે તે વિવેકને ઢાંકી દે, ત્યારે તે મોહ બની શકે છે. ગીતા આગળ કૃષ્ણના મુખે (2.1માં સંજય, અને 2.2–2.3માં કૃષ્ણ) આ સ્થિતિને kaśmala (મનનો મેલ/મોહ) અને hṛdaya-daurbalya કહેશે.

"Viṣīdan" — ડૂબતાં. Vi + sad — "નીચે બેસી જવું, ડૂબી જવું". આ જ વિષાદ શબ્દનું મૂળ છે. શ્રીધર: viśeṣeṇa sīdan, avasādaṃ glāniṃ labhamānaḥ — "વિશેષ રૂપે ડૂબતાં, થાક અને ગ્લાનિ પામતાં."

વિષાદમાં અર્જુનના પહેલા શબ્દો — "dṛṣṭvemaṃ svajanam". "આ પોતાના લોકોને જોઈને." હવે આ "દુર્યોધનના સમર્થકો" (1.23) નથી — સ્વજન, પોતાના લોકો. એક જ સમૂહ, બે શબ્દો — અને બે બિલકુલ જુદી દુનિયા.