ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 26 (1.26)
મૂળ સંસ્કૃત · સઞ્જયઃ
તત્રાપશ્યત્ સ્થિતાન્ પાર્થઃ પિતૄનથ પિતામહાન્
આચાર્યાન્ માતુલાન્ ભ્રાતૄન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્તથા
॥ 1.26 ॥
tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝnatha pitāmahān
ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃstathā
અનુવાદ
"ત્યાં પાર્થ (અર્જુન)એ (બંને સેનાઓમાં) ઊભેલા પિતા સમાન કાકા-મોટા બાપુ, પિતામહ, ગુરુઓ, મામા, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો અને મિત્રોને જોયા…" (વાક્ય 1.27માં ચાલુ છે)
ભાવાર્થ
"Apaśyat" — અર્જુને જોયા. 1.22માં અર્જુને કહ્યું હતું, "હું જોવા માંગું છું કે મારે કોની સાથે લડવાનું છે." ઉત્તર મળી ગયો — પણ તેમણે વિચાર્યું હતું તેવો નહીં. તેમણે "શત્રુઓ" ન જોયા; તેમણે પિતા, દાદા, ગુરુ, મામા, ભાઈ, પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો જોયા.
યાદીમાં કોણ-કોણ? મધુસૂદન સરસ્વતી દરેક સંબંધ માટે ઉદાહરણ આપે છે (કૌરવ સેનામાં):
- Pitṝn (પિતા સમાન): ભૂરિશ્રવા જેવા — પિતાની પેઢીના સંબંધીઓ (કાકા/મોટા બાપુ).
- Pitāmahān (પિતામહ): ભીષ્મ, સોમદત્ત જેવા.
- Ācāryān (ગુરુ): દ્રોણ, કૃપ.
- Mātulān (મામા): શલ્ય, શકુનિ જેવા.
- Bhrātṝn (ભાઈઓ): દુર્યોધન વગેરે (પિતરાઈ ભાઈઓ).
- Putrān (પુત્રો): દુર્યોધનના પુત્ર લક્ષ્મણ જેવા — ભારતીય પરિવારમાં ભત્રીજા પણ પુત્ર સમાન.
- Pautrān (પૌત્રો): લક્ષ્મણ વગેરેના પુત્રો.
- Sakhīn (મિત્રો/સમવયસ્કો): અશ્વત્થામા, જયદ્રથ જેવા.
અને મધુસૂદન ઉમેરે છે: "આ જ રીતે પોતાની સેનામાં પણ સમજવું જોઈએ." એટલે કે અર્જુને માત્ર કૌરવ સેનામાં સંબંધો ન જોયા — બંને બાજુ જોયા. આગલો શ્લોક (1.27) પણ કહે છે: senayor ubhayor api — "બંને સેનાઓમાં".
યાદીનો ક્રમ. પિતા, પિતામહ, આચાર્ય — સૌથી પહેલાં તે લોકો જેમના પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતા છે. પછી મામા અને ભાઈ — બરાબરીના સંબંધો. પછી પુત્રો અને પૌત્રો — જેમના પ્રત્યે સ્નેહ અને જવાબદારી છે. પછી મિત્રો. પેઢી-દર-પેઢીની એક આખી દુનિયા. ઘણા શિક્ષકો આને એક "કેમેરા પૅન"ની જેમ જુએ છે: અર્જુનની નજર એક ચહેરા પરથી બીજા પર જાય છે, અને દરેક ચહેરો એક નવો સંબંધ છે.
શત્રુથી વ્યક્તિ સુધી. આ જ આ અધ્યાયનો વળાંક છે. "દુર્યોધનના સમર્થકો" (1.23) હવે "મારા દાદા", "મારા ગુરુ", "મારો પુત્ર" બની ગયા. જે અંતર લડાઈને શક્ય બનાવતું હતું, તે અચાનક મટી ગયું.
AI-assisted draft translation — under review.