ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 15 (1.15)

શંખોનાં નામ કેમ? મધુસૂદન સરસ્વતી એક ધારદાર વાત કહે છે: પાંડવ પક્ષના શંખ પોતપોતાનાં નામથી પ્રસિદ્ધ છે — પાંચજન્ય, દેવદત્ત, પૌંડ્ર, અનંતવિજય, સુઘોષ, મણિપુષ્પક — "પણ આપની (ધૃતરાષ્ટ્રની) સેનામાં એક પણ શંખ પોતાના નામથી પ્રસિદ્ધ નથી." સંજયનો આ વિસ્તાર પાંડવ પક્ષની શ્રેષ્ઠતા બતાવવાની એક રીત છે. યાદ રાખો, સંજય ધૃતરાષ્ટ્રના પોતાના સારથિ છે — છતાં સાચું કહે છે.

દરેક નામ એક સંદેશ — મધુસૂદન મુજબ:

• Hṛṣīkeśa (કૃષ્ણ): "ઇન્દ્રિયોના સ્વામી" — મધુસૂદન: આ નામ બતાવે છે કે સૌના અંતર્યામી ઈશ્વર પાંડવોના સહાયક છે. ગીતામાં કૃષ્ણ માટે આ નામ ઘણી વાર આવે છે — ખાસ કરીને જ્યારે વાત મન અને ઇન્દ્રિયોની હોય.
• Dhanañjaya (અર્જુન): "ધન જીતનાર" — મધુસૂદન: રાજસૂય વખતે દિગ્વિજયમાં અર્જુન બધા રાજાઓને જીતીને ધન લાવ્યા, તેથી આ નામ; અર્થ — "આ દરેક રીતે અજેય છે."
• Bhīmakarmā Vṛkodara (ભીમ): "ભયંકર કર્મવાળા" — મધુસૂદન હિડિંબ-વધ જેવાં કર્મોનું ઉદાહરણ આપે છે. "વૃકોદર" — વરુ જેવા પેટવાળા, એટલે કે ઘણું ભોજન પચાવનાર અને અત્યંત બળશાળી.

શંખોનાં નામ: Pāñcajanya — પુરાણોની પ્રસિદ્ધ કથા મુજબ કૃષ્ણે પંચજન નામના અસુરને હરાવીને આ શંખ પ્રાપ્ત કર્યો હતો (આ કથા શ્લોક કે ટીકામાં નથી; તેથી સ્રોત-નોંધ જુઓ). Devadatta — નામનો શાબ્દિક અર્થ "દેવો દ્વારા આપેલો". Pauṇḍra — ભીમનો વિશાળ શંખ (mahāśaṅkha).

કૃષ્ણનો શંખ — પણ શસ્ત્ર નહીં. મહાભારત મુજબ કૃષ્ણે આ યુદ્ધમાં શસ્ત્ર ન ઉઠાવવાનું વચન આપ્યું હતું. છતાં તેઓ શંખ વગાડે છે — યુદ્ધમાં ભાગીદાર બનવાનો નહીં, અર્જુનના સારથિ અને સાથી હોવાનો સંકેત.