ഭഗവദ്ഗീത · Arjuna Vishada Yogaഅദ്ധ്യായം 1, ശ്ലോകം 15 (1.15)

ശംഖങ്ങൾക്ക് പേരുകൾ എന്തിന്? മധുസൂദന സരസ്വതി മൂർച്ചയുള്ള ഒരു കാര്യം പറയുന്നു: പാണ്ഡവപക്ഷത്തെ ശംഖങ്ങൾ അവയുടെ സ്വന്തം പേരുകളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — പാഞ്ചജന്യം, ദേവദത്തം, പൗണ്ഡ്രം, അനന്തവിജയം, സുഘോഷം, മണിപുഷ്പകം — "എന്നാൽ അങ്ങയുടെ (ധൃതരാഷ്ട്രരുടെ) സൈന്യത്തിൽ ഒരൊറ്റ ശംഖം പോലും സ്വന്തം പേരിൽ പ്രസിദ്ധമല്ല." സഞ്ജയന്റെ ഈ വിസ്തരണം പാണ്ഡവപക്ഷത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കാനുള്ള ഒരു വഴിയാണ്. ഓർക്കുക, സഞ്ജയൻ ധൃതരാഷ്ട്രരുടെ സ്വന്തം സാരഥിയാണ് — എന്നിട്ടും സത്യം പറയുന്നു.

ഓരോ പേരും ഒരു സന്ദേശം — മധുസൂദനന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ:

• ഹൃഷീകേശൻ (കൃഷ്ണൻ): "ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സ്വാമി" — മധുസൂദനൻ: എല്ലാവരുടെയും അന്തര്യാമിയായ ഈശ്വരൻ പാണ്ഡവരുടെ സഹായിയാണെന്ന് ഈ പേര് പറയുന്നു. ഗീതയിൽ കൃഷ്ണന് ഈ പേര് പലതവണ വരുന്നു — പ്രത്യേകിച്ച് മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ.
• ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ): "ധനം ജയിച്ചവൻ" — മധുസൂദനൻ: രാജസൂയകാലത്തെ ദിഗ്വിജയത്തിൽ അർജുനൻ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും ജയിച്ച് ധനം കൊണ്ടുവന്നു, അതിനാൽ ഈ പേര്; അർത്ഥം — "ഇവൻ എല്ലാ തരത്തിലും അജയ്യൻ."
• ഭീമകർമ്മാവായ വൃകോദരൻ (ഭീമൻ): "ഭയങ്കരകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവൻ" — മധുസൂദനൻ ഹിഡിംബവധം പോലുള്ള കർമ്മങ്ങൾ ഉദാഹരണമായി നൽകുന്നു. "വൃകോദരൻ" — ചെന്നായയുടേതുപോലുള്ള വയറുള്ളവൻ, അതായത് ധാരാളം ഭക്ഷണം ദഹിപ്പിക്കുന്നവനും അത്യന്തം ബലവാനും.

ശംഖങ്ങളുടെ പേരുകൾ: Pāñcajanya (പാഞ്ചജന്യം) — പുരാണങ്ങളിലെ പ്രസിദ്ധ കഥയനുസരിച്ച് പഞ്ചജനൻ എന്ന അസുരനെ തോൽപ്പിച്ച് കൃഷ്ണൻ ഈ ശംഖം നേടി (ഈ കഥ ശ്ലോകത്തിലോ ടീകയിലോ ഇല്ല; അതിനാൽ ഉറവിടക്കുറിപ്പ് കാണുക). Devadatta (ദേവദത്തം) — പേരിന്റെ അക്ഷരാർത്ഥം "ദേവന്മാർ നൽകിയത്". Pauṇḍra (പൗണ്ഡ്രം) — ഭീമന്റെ വലിയ ശംഖം (mahāśaṅkha).

കൃഷ്ണന്റെ ശംഖം — എന്നാൽ ആയുധമില്ല. മഹാഭാരതമനുസരിച്ച് ഈ യുദ്ധത്തിൽ ആയുധമെടുക്കില്ലെന്ന് കൃഷ്ണൻ വാക്കുനൽകിയിരുന്നു. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ശംഖം ഊതുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്നതിന്റെയല്ല, അർജുനന്റെ സാരഥിയും കൂട്ടുകാരനുമാണെന്നതിന്റെ സൂചന.