ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 15 (1.15)
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ · ସଞ୍ଜୟଃ
ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଂ ହୃଷୀକେଶୋ ଦେବଦତ୍ତଂ ଧନଞ୍ଜୟଃ
ପୌଣ୍ଡ୍ରଂ ଦଧ୍ମୌ ମହାଶଙ୍ଖଂ ଭୀମକର୍ମା ବୃକୋଦରଃ
॥ 1.15 ॥
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ
ଅନୁବାଦ
"ହୃଷୀକେଶ (କୃଷ୍ଣ) ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ, ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଦେବଦତ୍ତ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କର୍ମ କରୁଥିବା ବୃକୋଦର (ଭୀମ) ପୌଣ୍ଡ୍ର ନାମକ ବିଶାଳ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ।"
ଭାବାର୍ଥ
ଶଙ୍ଖଗୁଡ଼ିକର ନାମ କାହିଁକି? ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହନ୍ତି: ପାଣ୍ଡବ ପକ୍ଷର ଶଙ୍ଖ ନିଜ ନିଜ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ — ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ, ଦେବଦତ୍ତ, ପୌଣ୍ଡ୍ର, ଅନନ୍ତବିଜୟ, ସୁଘୋଷ, ମଣିପୁଷ୍ପକ — "କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ (ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ) ସେନାରେ ଗୋଟିଏ ବି ଶଙ୍ଖ ନିଜ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୁହେଁ।" ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ଏହି ବିସ୍ତାର ପାଣ୍ଡବ ପକ୍ଷର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖାଇବାର ଏକ ଉପାୟ। ମନେ ରଖନ୍ତୁ, ସଞ୍ଜୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ନିଜ ସାରଥି — ତଥାପି ସତ କହନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାମ ଏକ ସନ୍ଦେଶ — ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଅନୁସାରେ:
- Hṛṣīkeśa (କୃଷ୍ଣ): "ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ" — ମଧୁସୂଦନ: ଏହି ନାମ କହେ ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଈଶ୍ୱର ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସହାୟକ। ଗୀତାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନାମ ଅନେକ ଥର ଆସେ — ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ କଥା ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ହୁଏ।
- Dhanañjaya (ଅର୍ଜୁନ): "ଧନ ଜିତୁଥିବା" — ମଧୁସୂଦନ: ରାଜସୂୟ ସମୟରେ ଦିଗ୍ବିଜୟରେ ଅର୍ଜୁନ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଜିଣି ଧନ ଆଣିଥିଲେ, ସେଥିପାଇଁ ଏହି ନାମ; ଅର୍ଥ — "ଏ ସବୁ ପ୍ରକାରରେ ଅଜେୟ।"
- Bhīmakarmā Vṛkodara (ଭୀମ): "ଭୟଙ୍କର କର୍ମ କରୁଥିବା" — ମଧୁସୂଦନ ହିଡ଼ିମ୍ବ-ବଧ ପରି କର୍ମର ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି। "ବୃକୋଦର" — ଗଧିଆ (ବୃକ) ପରି ପେଟ ଥିବା, ଅର୍ଥାତ୍ ବହୁତ ଭୋଜନ ହଜମ କରୁଥିବା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳଶାଳୀ।
ଶଙ୍ଖଗୁଡ଼ିକର ନାମ: Pāñcajanya — ପୁରାଣର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ କୃଷ୍ଣ ପଞ୍ଚଜନ ନାମକ ଅସୁରକୁ ପରାସ୍ତ କରି ଏହି ଶଙ୍ଖ ପାଇଥିଲେ (ଏହି କାହାଣୀ ଶ୍ଳୋକ ବା ଟୀକାରେ ନାହିଁ; ସେଥିପାଇଁ ଉତ୍ସ-ସୂଚନା ଦେଖନ୍ତୁ)। Devadatta — ନାମର ଅକ୍ଷରଶଃ ଅର୍ଥ "ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା"। Pauṇḍra — ଭୀମଙ୍କ ବିଶାଳ ଶଙ୍ଖ (mahāśaṅkha)।
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶଙ୍ଖ — କିନ୍ତୁ ଶସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ। ମହାଭାରତ ଅନୁସାରେ କୃଷ୍ଣ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ନ ଉଠାଇବାର ବଚନ ଦେଇଥିଲେ। ତଥାପି ସେ ଶଙ୍ଖ ବଜାନ୍ତି — ଯୁଦ୍ଧର ଭାଗୀଦାର ହେବାର ନୁହେଁ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସାରଥି ଓ ସାଥୀ ହେବାର ସଙ୍କେତ।
AI-assisted draft translation — under review.