ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 29 (1.29)

ଶରୀରର ଭାଷା। ଗୀତାର ଏହି ଅଂଶ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ସଚ୍ଚୋଟ। ମହାନ ଯୋଦ୍ଧା ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ଦେବ-ଅସୁରଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ (ମହାଭାରତର କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ), ନିଜ ଶରୀରର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ସିଧା ଶବ୍ଦରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗରେ ରଖନ୍ତି: "ମୋ ହାତ-ଗୋଡ଼ ଜବାବ ଦେଉଛି, ମୁହଁ ଶୁଖୁଛି, ମୁଁ ଥରୁଛି।" କୌଣସି ବାହାନା ନାହିଁ, କୌଣସି ଲୁଚାଚୋରି ନାହିଁ।

ଚାରୋଟି ଲକ୍ଷଣ:

1. Gātrāṇi sīdanti — ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ: ଶ୍ରୀଧର: kara-caraṇādīni sīdanti viśīryante — ହାତ-ଗୋଡ଼ ଆଦି ଭାଙ୍ଗିଲା ପରି ହେଉଛି।
2. Mukhaṃ pariśuṣyati — ମୁହଁ ଶୁଖିବା: ଶ୍ରୀଧର: nirdravī-bhavati — ଓଦାପଣ ଶେଷ। ମଧୁସୂଦନ "ପରି" (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ) ଉପସର୍ଗ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି: ଏହା ସାଧାରଣ କ୍ଳାନ୍ତିରୁ ହେଉଥିବା ଶୁଖିଲାପଣ ନୁହେଁ, ତାଠାରୁ ବହୁତ ଅଧିକ — ଶୋକର ତୀବ୍ରତା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ।
3. Vepathuḥ — କମ୍ପନ: ଶ୍ରୀଧର: kampaḥ।
4. Romaharṣaḥ — ରୋମାଞ୍ଚ: ଶ୍ରୀଧର: romāñcaḥ।

ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକ ନିଦାନ। ମଧୁସୂଦନ ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ପଛରେ ଏକ କାରଣ କହନ୍ତି: ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ "ମୁଁ" ଓ "ମୋର" ଭାବ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ (anātmavit), ଯୁଦ୍ଧରେ ଶରୀରଗୁଡ଼ିକର ବିନାଶର ସମ୍ଭାବନା ଦେଖି ମହାନ ଶୋକରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ଶୋକର ମୂଳ — ଶରୀରକୁ ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତି ମାନିନେବା। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଥମ ବଡ଼ ଉପଦେଶ ଏହି ବିନ୍ଦୁ ଉପରେ ହେବ: ଆତ୍ମା ଶରୀରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଓ ଅବିନାଶୀ (2.11–2.30)।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସଚ୍ଚୋଟତା — ଏକ ଗୁଣ। ନିଜ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଶବ୍ଦରେ କହିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଲା। ଅନେକ ଶିକ୍ଷକ ଏହାକୁ ଜଣେ ଭଲ ଶିଷ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ମାନନ୍ତି: ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି କହିବା। ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆମର।