ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 30 (1.30)

"Gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt" — ଗାଣ୍ଡୀବ ଖସିଯାଉଛି। ଗାଣ୍ଡୀବ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରିଚୟ — ମହାଭାରତ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଧନୁ ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଖାଣ୍ଡବ-ବନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ (ଅଗ୍ନିଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ) ମିଳିଥିଲା। ଯେଉଁ ଧନୁ 1.20ରେ ସେ ଉତ୍ସାହର ସହ ଉଠାଇଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ହାତରୁ ଖସିଯାଉଛି। ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ କହନ୍ତି: ଗାଣ୍ଡୀବ ଖସିବାରୁ ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ (ଧୈର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବ) ଓ ଦୌର୍ବଲ୍ୟ (ଦୁର୍ବଳତା) ଦେଖାଯାଏ।

"Tvak paridahyate" — ଚର୍ମ ଜଳୁଛି। ଶ୍ରୀଧର: sarvataḥ santapyate — ଚାରିଆଡ଼ୁ ତପୁଛି। ମଧୁସୂଦନ: ଏଥିରେ ଅନ୍ତଃ-ସନ୍ତାପ — ଭିତରର ଜ୍ୱାଳା — ଦେଖାଯାଇଛି। ଶରୀରର ତାପ ମନର ତାପର ପ୍ରତିବିମ୍ବ।

"Na ca śaknomy avasthātum" — ଠିଆ ହୋଇ ରହିପାରୁନାହିଁ। ମଧୁସୂଦନ: ଏଥିରେ ମୂର୍ଚ୍ଛା (ଚେତାଶୂନ୍ୟତା)ର ସଙ୍କେତ — ଅର୍ଜୁନ ପଡ଼ିଯିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।

"Bhramatīva ca me manaḥ" — ମନ ଯେପରି ଘୂରୁଛି। ମଧୁସୂଦନ: ମନର ଘୂରିବା — ଏକ ପ୍ରକାର ବିକାର — ମୂର୍ଚ୍ଛା ପୂର୍ବର ଅବସ୍ଥା। ଏବଂ iva (ଯେପରି) ଶବ୍ଦ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଏହା ଏକ ଅନୁଭବ, ଅକ୍ଷରଶଃ ଘୂରିବା ନୁହେଁ।

ଶରୀରରୁ ମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ। 1.29 ଓ 1.30ରେ ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ କ୍ରମ ଦେଖନ୍ତୁ: ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ → ମୁହଁ ଶୁଖିଲା → କମ୍ପନ → ରୋମାଞ୍ଚ → ଧନୁ ଖସିବା → ଚର୍ମ ଜଳିବା → ଠିଆ ହୋଇ ନ ପାରିବା → ମନ ଘୂରିବା। ବାହାରୁ ଭିତରକୁ। ଶରୀରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ସଙ୍କଟ ଏବେ ମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛି — ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ହିଁ ଘୂରୁଛି, ସେତେବେଳେ ଯୁକ୍ତି କିପରି ସ୍ଥିର ରହିବ? ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଏହି ଘୂରୁଥିବା ମନରୁ ଆସିବ — ଏହି କଥା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ିବା ସମୟରେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ। (ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା।)