Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 14 (1.14)
Mool Sanskrit · सञ्जयः
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः
॥ 1.14 ॥
tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ
Anuvaad
"Uske baad safed ghodon se jute vishaal rath par baithe Madhava (Krishna) aur Pandava (Arjuna) ne bhi apne divya shankh zor se bajaaye."
Bhaavaarth
Pehla drishya — Krishna aur Arjuna ek rath par. Gita ke mukhya patra yahaan pehli baar saamne aate hain — aur ek saath. Sanjaya unhe alag-alag nahin, ek jodi ki tarah dikhate hain (dvivachan kriya). Aage poori Gita isi rath par, inhi do ke beech chalegi.
Rath ki vishishtata. Kauravon ke senapati Bhishma bhi rath par the, sab yoddha rathon par the. Phir Sanjaya is rath ka itna varnan kyun karte hain? Madhusudana Sarasvati kehte hain — isliye ki yeh rath asaadhaaran tha: Agni dwara diya gaya, dushpradharshya (jis par vaar karna atyant kathin ho). Mahabharata ki katha ke anusaar Khandava-van ke prasang mein Agni ne Arjuna ko yeh rath diya tha. Iska arth: "yeh dono har tarah se ajeya hain."
Safed ghode. Arjuna ke rath ke safed ghode prasiddh the; isi liye Arjuna ka ek naam Shvetavahana (safed vaahan wale) bhi hai. Safed rang parampara mein pavitrata aur saattvikta ka pratik maana jaata hai — lekin yeh pratik-vyakhya hai; shloka sirf rang batata hai.
"Divyau śaṅkhau" — divya shankh. Kaurav paksh ke shankhon ke liye Sanjaya ne yeh shabd nahin kaha. Krishna aur Arjuna ke shankh "divya" hain. Agle shloka mein unke naam aayenge — aur Madhusudana yahi baat pakadte hain ki Pandav paksh ke shankh apne-apne naamon se prasiddh hain, jabki Kaurav paksh mein ek bhi shankh apne naam se prasiddh nahin.
Uttar mein shankh — pehal nahin. Dhyaan dene laayak baat: pehla shankh Kaurav paksh se aaya (Bhishma, 1.12). Pandav paksh ka shankh uska uttar hai. Sanjaya ka kram is baat ko darj karta hai.