श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Vishvarupa Darshana Yogaअध्याय 11, श्लोक 8 (11.8)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्
॥ 11.8 ॥

na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram

अनुवाद

"पर तुम मुझे अपनी इस आँख से नहीं देख सकोगे। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ — मेरा ईश्वरीय योग देखो।"

भावार्थ

शंकराचार्य. na tu māṃ viśvarūpadharaṃ śakyase draṣṭum anenaiva prākṛtena svacakṣuṣā; yena tu śakyase draṣṭuṃ divyena, tat divyaṃ dadāmi te tubhyaṃ cakṣuḥ; aiśvaraṃ yogaṃ yogaśaktyatiśayam ity arthaḥ.

आचार्य रामानुज. niyamitaparimitavastugrāhiṇā prākṛtena svacakṣuṣā — सीमित वस्तुओं को ग्रहण करने वाली प्राकृत आँख से; tava divyam aprākṛtaṃ maddarśanasādhanaṃ cakṣuḥ dadāmi; mama anantajñānādiyogam anantavibhūtiyogaṃ ca paśya.

श्रीधर स्वामी. anenaiva tu svīyena carmacakṣuṣā māṃ draṣṭuṃ na śakyase — अपनी इस चमड़े की आँख से तुम मुझे नहीं देख सकोगे; divyam alaukikaṃ jñānātmakaṃ cakṣus — दिव्य, अलौकिक, ज्ञान-रूप आँख देता हूँ। और "योग" = aghaṭitaghaṭanāsāmarthyaṃ — असंभव को संभव करने की शक्ति।

मधुसूदन सरस्वती. "प्राकृत आँख" = svabhāvasiddhena cakṣuṣā — स्वाभाविक आँख; और पाठभेद की चर्चा भी करते हैं (śakṣyasa iti pāṭhe — "शक्ष्यसे" पाठ हो तो अर्थ: समर्थ नहीं होगे)।

वेदांत देशिक (रामानुज की परंपरा)। रामानुज के "नियमित-परिमित वस्तु को ग्रहण करने वाली आँख" को समझाते हैं — साधारण आँख सीमित को ही देखती है, असीम को नहीं।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ