भगवद गीता · Bhakti Yogaअध्याय 12, श्लोक 9 (12.9)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽऽप्तुं धनञ्जय
॥ 12.9 ॥
atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram
abhyāsayogena tato māmicchā''ptuṃ dhanañjaya
अनुवाद
"हे धनंजय, अगर तुम मन को मुझमें स्थिर रूप से टिकाने में समर्थ नहीं हो, तो अभ्यास-योग से मुझे पाने की इच्छा (कोशिश) करो।"
भावार्थ
शंकराचार्य. cittasya ekasmin ālambane sarvataḥ samāhṛtya punaḥ punaḥ sthāpanam abhyāsaḥ — मन को सब ओर से समेटकर एक आलंबन पर बार-बार टिकाना — यही अभ्यास है।
आचार्य रामानुज. atha sahasā eva mayi sthiraṃ samādhātuṃ na śaknoṣi — अगर एकदम स्थिर न कर सको; svābhāvika…asaṃkhyeyakalyāṇaguṇasāgare … mayi niratiśayapremagarbhasmṛtyabhyāsayogena — मेरे असंख्य कल्याण-गुणों के सागर में, प्रेम से भरी स्मृति के अभ्यास से।
मधुसूदन सरस्वती. सीढ़ी का नक्शा देते हैं: pratimādau bāhye bhagavaddhyānābhyāsas tadaśaktau bhāgavatadharmānuṣṭhānaṃ tadaśaktau sarvakarmaphalatyāga — पहले प्रतिमा जैसे बाहरी आलंबन पर ध्यान का अभ्यास; वह न हो सके तो भागवत धर्म (सेवा-कीर्तन); वह भी न हो सके तो सब कर्मों के फल का त्याग। और "धनंजय" संबोधन पर सुंदर बात: bahūn śatrūn jitvā dhanam āhṛtavān asi … evaṃ manaḥśatruṃ jitvā tattvajñānadhanam āhariṣyasi — जैसे शत्रुओं को जीतकर धन लाए, वैसे ही मन-रूपी शत्रु को जीतकर तत्त्व-ज्ञान का धन लाओगे।
श्रीधर स्वामी. अभ्यास का सरल अर्थ: vikṣiptaṃ cittaṃ punaḥ pratyāhṛtya mamānusmaraṇalakṣaṇo yogābhyāsaḥ — भटके मन को बार-बार लौटाकर मेरा स्मरण — यही अभ्यास-योग है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।