Bhagavad Gita · Karma YogaAdhyaay 3, Shloka 24 (3.24)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः
॥ 3.24 ॥
utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham
saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ
Anuvaad
"Agar main karm na karun, to ye sab lok nasht (bikhar) jaayenge, aur main (samaajik) avyavastha ka kaaran banunga, aur in prajaaon ka naash karne wala ho jaaunga."
Bhaavaarth
Do parinaam. (1) Utsīdeyuḥ — lok bikhar jaayenge; (2) saṅkarasya kartā — avyavastha ka kaaran.
Shankaracharya: loka-sthiti-nimittasya karmaṇaḥ abhāvāt — lok ki sthiti (vyavastha) ke kaaran-roop karm ke abhaav se lok nasht honge. Aur main prajānām anugrahāya pravṛttaḥ — prajaaon par kripa ke liye pravritt hokar bhi unka upahanana (naash) karunga — mama īśvarasya ananurūpam āpadyeta — jo mujh Ishvara ke anuroop nahin.
Aacharya Ramanuja: Shreshth log, jinka dharma ka nishchay mad-ācārāyatta — mere aacharan par nirbhar — hai, mere kul-uchit karm na karne par, karm na karke hi nasht honge; śāstrīyācārāṇām apālanāt sarveṣāṃ śiṣṭa-kulānāṃ saṅkarasya ca kartā syām — shaastreeya aachaar ke paalan na hone se sab shreshth kulon mein avyavastha ka kaaran banunga. Aur woh seedhe Arjuna par laagu karte hain: tum bhi — shreshth logon mein agrani Pandu-putra, Yudhishthira ke anuj Arjuna — agar gyaan-nishtha mein lag jaao, to tumhara anusaran karne wale adhoore-gyaani mumukshu bhi, apna adhikaar na jaan kar, karm-nishtha chhod kar nasht honge.
"Saṅkara" — sandarbh ke saath. Paramparaagat tikaon mein "saṅkara" ka sambandh shaastreeya aachaar aur saamajik-paarivaarik maryaada (aur varna-vyavastha) ke bigadne se hai. Is pustak mein ise saamajik avyavastha — jab aadarsh vyakti kartavya chhodte hain to samaaj ki maryaadaayein tootna — ke roop mein samjhaaya gaya hai; ise kisi jaati-shuddhata ya bhedbhaav ke niyam ke roop mein padhna shloka ke bhaav ke viruddh hai (dekhein Adhyay 1, 1.41–1.43 ki tippani).