भगवद गीता · Gunatraya Vibhaga Yogaअध्याय 14, श्लोक 25 (14.25)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते
॥ 14.25 ॥
mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate
अनुवाद
"— जो मान-अपमान में तुल्य, मित्र और शत्रु के पक्ष में तुल्य, और सब (स्वार्थी) आरंभों का त्यागी है — वह गुणातीत कहलाता है।"
भावार्थ
शंकराचार्य. yadyapi udāsīnā bhavanti kecit svābhiprāyeṇa, tathāpi parābhiprāyeṇa mitrāripakṣayor iva bhavanti iti tulyo mitrāripakṣayoḥ ity āha — कोई अपने मन से तटस्थ हो, फिर भी दूसरे उसे मित्र या शत्रु पक्ष का मान लेते हैं; गुणातीत दूसरों की दृष्टि से भी प्रभावित नहीं होता; sarvārambhaparityāgī, dṛṣṭādṛṣṭārthāni कामना-कर्म त्यागने वाला।
आचार्य रामानुज (14.24–14.25): 14.24 का साथ — tata eva — इसी से मान-अपमान, मित्र-शत्रु में समता।
मधुसूदन सरस्वती. मान-अपमान और निंदा-स्तुति का बारीक भेद: nindāstutī śabdarūpe mānāpamānau tu śabdam antareṇāpi kāyamanovyāpāraviśeṣau — निंदा-स्तुति शब्दों में होती है, मान-अपमान बिना शब्द के भी (व्यवहार में); और mitrapakṣasyevāripakṣasyāpi dveṣāviṣayaḥ — मित्र-पक्ष की तरह शत्रु-पक्ष से भी द्वेष नहीं। "सर्वारंभ-त्यागी" = dehayātrāmātravyatirekeṇa — शरीर-निर्वाह के अलावा।
श्रीधर स्वामी. mitrapakṣe 'ripakṣe ca tulyaḥ.
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।