भगवद गीता · Gunatraya Vibhaga Yogaअध्याय 14, श्लोक 7 (14.7)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्
॥ 14.7 ॥
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam
अनुवाद
"हे कौन्तेय, रजस् को राग-रूप जानो — तृष्णा और आसक्ति का स्रोत; वह देही को कर्म की आसक्ति से बाँधता है।"
भावार्थ
शंकराचार्य. rañjanāt rāgaḥ gairikādivad rāgātmakam — गेरुए रंग की तरह रँगने से राग; tṛṣṇā aprāptābhilāṣaḥ, āsaṅgaḥ prāpte viṣaye manasaḥ prītilakṣaṇaḥ saṃśleṣaḥ — तृष्णा = जो नहीं मिला उसकी इच्छा; आसंग = जो मिला उससे चिपकना।
आचार्य रामानुज. rāgo yoṣitpuruṣayoḥ anyonyaspṛhā — राग = स्त्री-पुरुष की परस्पर चाह; tṛṣṇā śabdādisarvaviṣayaspṛhā; saṅgaḥ putramitrādiṣu — पुत्र-मित्र आदि में संग।
श्रीधर स्वामी. दो शब्दों का सटीक भेद: tṛṣṇā aprāpte 'rthe 'bhilāṣaḥ, saṅgaḥ prāpte 'rthe prītiḥ — तृष्णा = जो नहीं मिला उसकी चाह; संग = जो मिला उससे चिपकना; और tṛṣṇāsaṅgābhyāṃ hi karmasv āsaktir bhavati — इन्हीं दोनों से कर्म में आसक्ति होती है।
मधुसूदन सरस्वती. rajyate viṣayeṣu puruṣo 'neneti rāgaḥ — जिससे पुरुष विषयों में रँगे, वह राग; रजस् rāgātmaka है — राग ही उसका स्वरूप।
मध्वाचार्य. tṛṣṇāsaṅgayoḥ samudbhavaṃ tayoḥ kāraṇam — रजस् तृष्णा और संग का कारण है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।