भगवद्गीता · Gunatraya Vibhaga Yogaअध्याय 14, श्लोक 7 (14.7)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्
॥ 14.7 ॥
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam
अनुवाद
"हे कौंतेया, रजस् रागरूप आहे असे जाण — तृष्णा आणि आसक्तीचा स्रोत; ते देहीला कर्माच्या आसक्तीने बांधते."
भावार्थ
शंकराचार्य. rañjanāt rāgaḥ gairikādivad rāgātmakam — काव (गेरू) रंगाप्रमाणे रंगवते म्हणून राग; tṛṣṇā aprāptābhilāṣaḥ, āsaṅgaḥ prāpte viṣaye manasaḥ prītilakṣaṇaḥ saṃśleṣaḥ — तृष्णा = जे मिळाले नाही त्याची इच्छा; आसंग = जे मिळाले त्याला चिकटणे.
आचार्य रामानुज. rāgo yoṣitpuruṣayoḥ anyonyaspṛhā — राग = स्त्री-पुरुषांची परस्परांविषयीची ओढ; tṛṣṇā śabdādisarvaviṣayaspṛhā; saṅgaḥ putramitrādiṣu — पुत्र-मित्र इत्यादींमध्ये संग.
श्रीधर स्वामी. दोन शब्दांचा नेमका भेद: tṛṣṇā aprāpte 'rthe 'bhilāṣaḥ, saṅgaḥ prāpte 'rthe prītiḥ — तृष्णा = जे मिळाले नाही त्याची ओढ; संग = जे मिळाले त्याला चिकटणे; आणि tṛṣṇāsaṅgābhyāṃ hi karmasv āsaktir bhavati — याच दोघांमुळे कर्मात आसक्ती.
मधुसूदन सरस्वती. rajyate viṣayeṣu puruṣo 'neneti rāgaḥ — ज्यामुळे पुरुष विषयांमध्ये रंगतो, तो राग; रजस् rāgātmaka — राग हेच त्याचे स्वरूप.
मध्वाचार्य. tṛṣṇāsaṅgayoḥ samudbhavaṃ tayoḥ kāraṇam — रजस् तृष्णा आणि संग यांचे कारण.
AI-assisted draft translation — under review.