श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Gunatraya Vibhaga Yogaअध्याय 14, श्लोक 8 (14.8)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत
॥ 14.8 ॥

tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata

अनुवाद

"हे भारत, तमस् को अज्ञान से उत्पन्न और सब प्राणियों को मोहित करने वाला जानो; वह प्रमाद, आलस्य और निद्रा से बाँधता है।"

भावार्थ

शंकराचार्य. mohanaṃ mohakaram avivekakaraṃ — मोह और अविवेक पैदा करने वाला; pramādālasyanidrābhiḥ.

आचार्य रामानुज. jñānād anyad iha ajñānam abhipretam; jñānaṃ vastuyāthātmyāvabodhaḥ, tasmād anyat tadviparyayajñānaṃ — यहाँ अज्ञान = ज्ञान का अभाव नहीं, उल्टा ज्ञान (वस्तु को ग़लत समझना); moho viparyayajñānam.

श्रीधर स्वामी. तीन शब्दों की सरल परिभाषा: pramādo 'navadhānaṃ, ālasyam anudyamaḥ, nidrā cittasyāvasādo layaḥ — प्रमाद = असावधानी, आलस्य = उद्यम न करना, निद्रा = चित्त का थककर लय हो जाना।

मधुसूदन सरस्वती. "तु" शब्द sattvarajopekṣayā viśeṣadyotanārthaḥ — सत्त्व-रजस् से तमस् की विशिष्टता बताता है; तमस् ajñānād āvaraṇaśaktirūpāt — आवरण-शक्ति रूप अज्ञान से।

मध्वाचार्य. ajñānaṃ jāyate yatas tad ajñānajam — जिससे अज्ञान पैदा हो; 14.17 का प्रमाण।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ