ભગવદ્ ગીતા · Gunatraya Vibhaga Yogaઅધ્યાય 14, શ્લોક 8 (14.8)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
તમસ્ત્વજ્ઞાનજં વિદ્ધિ મોહનં સર્વદેહિનામ્
પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિસ્તન્નિબધ્નાતિ ભારત
॥ 14.8 ॥
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata
અનુવાદ
"હે ભારત, તમસને અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન અને બધાં પ્રાણીઓને મોહિત કરનાર જાણ; તે પ્રમાદ, આળસ અને નિદ્રાથી બાંધે છે."
ભાવાર્થ
શંકરાચાર્ય. mohanaṃ mohakaram avivekakaraṃ — મોહ અને અવિવેક પેદા કરનાર; pramādālasyanidrābhiḥ.
આચાર્ય રામાનુજ. jñānād anyad iha ajñānam abhipretam; jñānaṃ vastuyāthātmyāvabodhaḥ, tasmād anyat tadviparyayajñānaṃ — અહીં અજ્ઞાન = જ્ઞાનનો અભાવ નહીં, ઊલટું જ્ઞાન (વસ્તુને ખોટી સમજવી); moho viparyayajñānam.
શ્રીધર સ્વામી. ત્રણ શબ્દોની સરળ વ્યાખ્યા: pramādo 'navadhānaṃ, ālasyam anudyamaḥ, nidrā cittasyāvasādo layaḥ — પ્રમાદ = અસાવધાની, આળસ = ઉદ્યમ ન કરવો, નિદ્રા = ચિત્તનું થાકીને લય પામવું.
મધુસૂદન સરસ્વતી. "તુ" શબ્દ sattvarajopekṣayā viśeṣadyotanārthaḥ — સત્ત્વ-રજસની તુલનામાં તમસની વિશિષ્ટતા બતાવે છે; તમસ ajñānād āvaraṇaśaktirūpāt — આવરણ-શક્તિ રૂપ અજ્ઞાનમાંથી.
મધ્વાચાર્ય. ajñānaṃ jāyate yatas tad ajñānajam — જેનાથી અજ્ઞાન પેદા થાય; 14.17નું પ્રમાણ.
AI-assisted draft translation — under review.