અધ્યાય 14ગુણત્રયવિભાગયોગઃGunatraya Vibhaga Yoga
અધ્યાયનો સાર
ઉત્તમ જ્ઞાન અને સૃષ્ટિ (14.1–14.4). જ્ઞાનોમાં ઉત્તમ જ્ઞાન; તેને જાણીને મુનિઓ પરમ સિદ્ધિને પામ્યા; મારા સાધર્મ્યને પામનારા સૃષ્ટિ-પ્રલયથી પર (14.1–14.2); મહત્-બ્રહ્મ યોનિ, હું બીજ-પિતા — બધાં પ્રાણીઓ એક પરિવાર (14.3–14.4).
ત્રણ ગુણ અને બંધન (14.5–14.9). સત્ત્વ-રજસ-તમસ દેહીને બાંધે છે (14.5); સત્ત્વ સુખ-જ્ઞાનના સંગથી (14.6); રજસ તૃષ્ણા-સંગ અને કર્મ-સંગથી (14.7); તમસ પ્રમાદ-આળસ-નિદ્રાથી (14.8); સારાંશ (14.9).
પ્રભુત્વ અને લક્ષણ (14.10–14.13). ગુણો એકબીજાને દબાવે છે (14.10); સત્ત્વ = બધાં દ્વારોમાં પ્રકાશ (14.11); રજસ = લોભ, પ્રવૃત્તિ, અશાંતિ (14.12); તમસ = અપ્રકાશ, અપ્રવૃત્તિ, મોહ (14.13).
ગતિ અને ફળ (14.14–14.18). મૃત્યુ સમયે પ્રબળ ગુણ અનુસાર ગતિ (14.14–14.15); ફળ — નિર્મળ, દુઃખ, અજ્ઞાન (14.16); ઉપજ — જ્ઞાન, લોભ, મોહ (14.17); ઉપર, વચ્ચે, નીચે (14.18).
ગુણાતીત (14.19–14.27). સાક્ષી — ગુણો જ કર્તા (14.19); જીવતાં જ અમૃત (14.20); અર્જુનના ત્રણ પ્રશ્નો (14.21); લક્ષણ — ન દ્વેષ, ન આકાંક્ષા; guṇā vartanta (14.22–14.23); આચાર — સ્વસ્થ, સમતા, તુલ્ય (14.24–14.25); ઉપાય — અવ્યભિચારિણી ભક્તિ (14.26); હું બ્રહ્મ, ધર્મ અને સુખની પ્રતિષ્ઠા (14.27).
AI-assisted draft translation — under review.
27 શ્લોક
- 14.1પરં ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમુત્તમમ્શ્રી ભગવાને કહ્યું: "હું ફરીથી તે પરમ જ્ઞાન કહીશ — બધાં જ્ઞાનોમાં ઉત્તમ — જેને જાણીને બધા મુનિઓ અહીંથી પરમ સિદ્ધિએ…
- 14.2ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃઆ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને જેઓ મારા સાધર્મ્યને પ્રાપ્ત થયા છે, તેઓ સૃષ્ટિમાં પણ જન્મ લેતા નથી, અને પ્રલયમાં વ્યથિત થતા નથી.
- 14.3મમ યોનિર્મહદ્ બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્યહમ્હે ભારત, મહત્-બ્રહ્મ (મૂળ પ્રકૃતિ) મારી યોનિ (ગર્ભ-સ્થાન) છે; હું તેમાં ગર્ભ સ્થાપિત કરું છું — તેનાથી બધાં પ્રાણીઓની…
- 14.4સર્વયોનિષુ કૌન્તેય મૂર્તયઃ સમ્ભવન્તિ યાઃહે કૌંતેય, બધી યોનિઓમાં જે-જે શરીરો ઉત્પન્ન થાય છે, તે બધાંની યોનિ (માતા) મહત્-બ્રહ્મ છે, અને હું બીજ આપનાર પિતા છું.
- 14.5સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃહે મહાબાહુ, સત્ત્વ, રજસ અને તમસ — પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન આ ગુણો અવિનાશી દેહી (આત્મા)ને દેહમાં બાંધે છે.
- 14.6તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાત્ પ્રકાશકમનામયમ્હે અનઘ, તેમાં સત્ત્વ નિર્મળ હોવાથી પ્રકાશક અને અનામય (શાંત, નિરુપદ્રવ) છે; તે સુખના સંગથી અને જ્ઞાનના સંગથી બાંધે છે.
- 14.7રજો રાગાત્મકં વિદ્ધિ તૃષ્ણાસઙ્ગસમુદ્ભવમ્હે કૌંતેય, રજસને રાગ-રૂપ જાણ — તૃષ્ણા અને આસક્તિનો સ્રોત; તે દેહીને કર્મની આસક્તિથી બાંધે છે.
- 14.8તમસ્ત્વજ્ઞાનજં વિદ્ધિ મોહનં સર્વદેહિનામ્હે ભારત, તમસને અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન અને બધાં પ્રાણીઓને મોહિત કરનાર જાણ; તે પ્રમાદ, આળસ અને નિદ્રાથી બાંધે છે.
- 14.9સત્ત્વં સુખે સઞ્જયતિ રજઃ કર્મણિ ભારતહે ભારત, સત્ત્વ સુખમાં જોડે છે, રજસ કર્મમાં; અને તમસ જ્ઞાનને ઢાંકીને પ્રમાદમાં જોડે છે.
- 14.10રજસ્તમશ્ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારતહે ભારત, રજસ અને તમસને દબાવીને સત્ત્વ વધે છે; સત્ત્વ અને તમસને દબાવીને રજસ; અને તે જ રીતે સત્ત્વ અને રજસને દબાવીને તમસ.
- 14.11સર્વદ્વારેષુ દેહેઽસ્મિન્ પ્રકાશ ઉપજાયતેજ્યારે આ દેહનાં બધાં દ્વારો (ઇન્દ્રિયો)માં પ્રકાશ — જ્ઞાન — ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે જાણવું જોઈએ કે સત્ત્વ વધેલું છે.
- 14.12લોભઃ પ્રવૃત્તિરારમ્ભઃ કર્મણામશમઃ સ્પૃહાહે ભરતર્ષભ, રજસ વધતાં લોભ, બેચેન પ્રવૃત્તિ, કામોનો આરંભ, અશાંતિ અને લાલસા — આ ઉત્પન્ન થાય છે.
- 14.13અપ્રકાશોઽપ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રમાદો મોહ એવ ચહે કુરુનંદન, તમસ વધતાં અપ્રકાશ (અંધારું), અપ્રવૃત્તિ (જડતા), પ્રમાદ અને મોહ — આ ઉત્પન્ન થાય છે.
- 14.14યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહભૃત્જ્યારે સત્ત્વ વધેલું હોય અને ત્યારે દેહધારી મૃત્યુ પામે, તો તે ઉત્તમ (તત્ત્વ-)જ્ઞાનીઓના નિર્મળ લોકોને પ્રાપ્ત થાય છે.
- 14.15રજસિ પ્રલયં ગત્વા કર્મસઙ્ગિષુ જાયતેરજસમાં મૃત્યુ પામીને તે કર્મમાં આસક્ત લોકોમાં જન્મ લે છે; અને તે જ રીતે તમસમાં મરેલો મૂઢ યોનિઓમાં જન્મ લે છે.
- 14.16કર્મણઃ સુકૃતસ્યાઽઽહુઃ સાત્ત્વિકં નિર્મલં ફલમ્સુકૃત (સારા) કર્મનું ફળ સાત્ત્વિક અને નિર્મળ કહેવાયું છે; રજસનું ફળ દુઃખ, અને તમસનું ફળ અજ્ઞાન.
- 14.17સત્ત્વાત્ સઞ્જાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચસત્ત્વથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, રજસથી લોભ; તમસથી પ્રમાદ અને મોહ થાય છે, અને અજ્ઞાન પણ.
- 14.18ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃસત્ત્વમાં સ્થિત લોકો ઉપર જાય છે, રજસવાળા વચ્ચે રહે છે; અને નિમ્ન ગુણ (તમસ)ની વૃત્તિમાં સ્થિત તમસવાળા નીચે જાય છે.
- 14.19નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં યદા દ્રષ્ટાઽનુપશ્યતિજ્યારે દ્રષ્ટા ગુણો સિવાય બીજા કોઈને કર્તા જોતો નથી, અને ગુણોથી પર (આત્મા)ને જાણે છે — ત્યારે તે મારા ભાવને પ્રાપ્ત થાય…
- 14.20ગુણાનેતાનતીત્ય ત્રીન્ દેહી દેહસમુદ્ભવાન્દેહને કારણે આ ત્રણેય ગુણોને પાર કરીને દેહી જન્મ, મૃત્યુ, ઘડપણ અને દુઃખથી મુક્ત થઈને અમૃતને પ્રાપ્ત થાય છે.
- 14.21કૈર્લિઙ્ગૈસ્ત્રીન્ ગુણાનેતાનતીતો ભવતિ પ્રભોઅર્જુને કહ્યું: "હે પ્રભુ, આ ત્રણેય ગુણોને પાર કરી ચૂકેલી વ્યક્તિ કયાં લક્ષણોથી ઓળખાય છે? તેનો આચાર કેવો હોય છે? અને તે…
- 14.22પ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિં ચ મોહમેવ ચ પાણ્ડવશ્રી ભગવાને કહ્યું: "હે પાંડવ, જે પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહ આવતાં તેમનો દ્વેષ કરતો નથી, અને તેમના જતાં તેમને ઇચ્છતો નથી…
- 14.23ઉદાસીનવદાસીનો ગુણૈર્યો ન વિચાલ્યતે— જે ઉદાસીનની જેમ સ્થિત રહીને ગુણોથી વિચલિત થતો નથી; 'ગુણો જ (પોતાનું) કામ કરી રહ્યા છે' — એવું જાણીને જે સ્થિર રહે છે…
- 14.24સમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ— જે સુખ-દુઃખમાં સમ, સ્વસ્થ (પોતાનામાં સ્થિત), માટીના ઢેફા, પથ્થર અને સોનાને સમાન જોનાર, પ્રિય-અપ્રિયમાં તુલ્ય, ધીર…
- 14.25માનાપમાનયોસ્તુલ્યસ્તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોઃ— જે માન-અપમાનમાં તુલ્ય, મિત્ર અને શત્રુના પક્ષમાં તુલ્ય, અને બધા (સ્વાર્થી) આરંભોનો ત્યાગી છે — તે ગુણાતીત કહેવાય છે.
- 14.26માં ચ યોઽવ્યભિચારેણ ભક્તિયોગેન સેવતેઅને જે અવ્યભિચારી (ન ભટકનારા) ભક્તિ-યોગથી મારી સેવા કરે છે, તે આ ગુણોને સારી રીતે પાર કરીને બ્રહ્મ-ભાવને યોગ્ય બની જાય…
- 14.27બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાઽહમમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચકારણ કે હું જ અવિનાશી અમૃત બ્રહ્મની પ્રતિષ્ઠા છું, અને શાશ્વત ધર્મની, અને ઐકાંતિક (પૂર્ણ) સુખની.