અધ્યાય 15પુરુષોત્તમયોગઃPurushottama Yoga
અધ્યાયનો સાર
ઊંધો અશ્વત્થ (15.1–15.2). મૂળ ઉપર, ડાળીઓ નીચે — સંસાર-વૃક્ષ; વેદ તેનાં પાંદડાં; જે તેને જાણે છે, તે વેદવિત્ (15.1); ગુણોથી પોષાયેલી ડાળીઓ, વિષયરૂપી કૂંપળો, અને નીચે મનુષ્ય-લોકમાં કર્મનાં મૂળ (15.2).
કાપવું અને શોધવું (15.3–15.6). તેનું રૂપ, આદિ, અંત, આધાર અહીં દેખાતાં નથી; અસંગના દૃઢ શસ્ત્રથી તેને કાપો (15.3); પછી તે પદ શોધો જ્યાંથી પાછા ફરવાનું નથી — "તે જ આદિ પુરુષને શરણે" (15.4); માન-મોહ રહિત, નિત્ય અધ્યાત્મમાં સ્થિત, દ્વંદ્વોથી મુક્ત લોકો ત્યાં પહોંચે છે (15.5); જેને સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ પ્રકાશિત કરતા નથી — તે મારું પરમ ધામ (15.6).
જીવ — ભગવાનનો અંશ (15.7–15.11). મારો જ સનાતન અંશ જીવ બને છે, મન સહિત ઇન્દ્રિયોને ખેંચે છે (15.7); પવન સુગંધને લઈ જાય તેમ તેમને સાથે લઈ જાય છે (15.8); ઇન્દ્રિયો અને મન દ્વારા વિષયો ભોગવે છે (15.9); મૂઢ લોકો જોતા નથી, જ્ઞાન-ચક્ષુવાળા જુએ છે (15.10); યત્ન કરનારા યોગીઓ જુએ છે; અકૃતાત્મા પ્રયત્ન કરીને પણ નહીં (15.11).
વિભૂતિ-સંક્ષેપ (15.12–15.15). સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિનું તેજ મારું (15.12); પૃથ્વીમાં પ્રવેશીને પ્રાણીઓને ધારણ કરું છું, સોમ બનીને વનસ્પતિઓનું પોષણ કરું છું (15.13); વૈશ્વાનર બનીને અન્ન પચાવું છું (15.14); સૌના હૃદયમાં; સ્મૃતિ, જ્ઞાન, અપોહન મારાથી; વેદો દ્વારા જાણવા યોગ્ય, વેદાંતકૃત્, વેદવિત્ (15.15).
ત્રણ પુરુષ (15.16–15.20). ક્ષર અને અક્ષર (15.16); ઉત્તમ પુરુષ અન્ય છે — પરમાત્મા, ત્રણેય લોકોને ધારણ કરનાર (15.17); તેથી પુરુષોત્તમ (15.18); જે આમ જાણે છે, તે સર્વવિત્, સર્વભાવથી ભજે છે (15.19); "ગુહ્યતમ શાસ્ત્ર" — તે જાણીને મનુષ્ય બુદ્ધિમાન અને કૃતકૃત્ય થાય છે (15.20).
AI-assisted draft translation — under review.
20 શ્લોક
- 15.1ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખમશ્વત્થં પ્રાહુરવ્યયમ્શ્રીભગવાને કહ્યું: "જેનું મૂળ ઉપર છે અને ડાળીઓ નીચે, તે અશ્વત્થ (પીપળા)ને અવ્યય કહે છે; વેદ જેનાં પાંદડાં છે — જે તેને…
- 15.2અધશ્ચોર્ધ્વં પ્રસૃતાસ્તસ્ય શાખાઃતેની ડાળીઓ નીચે અને ઉપર ફેલાયેલી છે, ગુણોથી વધેલી, વિષયરૂપી કૂંપળોવાળી; અને નીચે મનુષ્ય-લોકમાં કર્મથી બાંધનારાં મૂળ…
- 15.3ન રૂપમસ્યેહ તથોપલભ્યતેઅહીં તેનું રૂપ તેવું દેખાતું નથી — ન તેનો અંત, ન આરંભ, ન આધાર. આ ઊંડાં મૂળવાળા અશ્વત્થને મજબૂત અસંગ (અનાસક્તિ)ના…
- 15.4તતઃ પદં તત્ પરિમાર્ગિતવ્યં— પછી તે પદ શોધવું જોઈએ જ્યાં પહોંચીને ફરી પાછા ફરવાનું થતું નથી; (એવો ભાવ રાખીને કે) 'હું તે જ આદિ પુરુષને શરણે જાઉં…
- 15.5નિર્માનમોહા જિતસઙ્ગદોષાઃજેઓ માન અને મોહથી રહિત છે, જેમણે આસક્તિના દોષને જીતી લીધો છે, જેઓ સદા અધ્યાત્મમાં લાગેલા છે, જેમની કામનાઓ નિવૃત્ત થઈ ગઈ…
- 15.6ન તદ્ ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્કો ન પાવકઃતેને ન સૂર્ય પ્રકાશિત કરે છે, ન ચંદ્ર, ન અગ્નિ; જ્યાં જઈને કોઈ પાછું ફરતું નથી — તે મારું પરમ ધામ છે.
- 15.7મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃજીવ-લોકમાં મારો જ સનાતન અંશ જીવ બનેલો છે; તે પ્રકૃતિમાં સ્થિત મન સહિત છ ઇન્દ્રિયોને (પોતાની તરફ) ખેંચે છે.
- 15.8શરીરં યદવાપ્નોતિ યચ્ચાપ્યુત્ક્રામતીશ્વરઃજ્યારે આ સ્વામી (જીવ) એક શરીર પામે છે અને જ્યારે તેમાંથી નીકળે છે, ત્યારે આમને (મન અને ઇન્દ્રિયોને) લઈને ચાલ્યો જાય છે…
- 15.9શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચકાન, આંખ, ત્વચા, જીભ અને નાક — અને મનનો આશ્રય લઈને આ (જીવ) વિષયોનું સેવન કરે છે.
- 15.10ઉત્ક્રામન્તં સ્થિતં વાઽપિ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતમ્શરીરમાંથી નીકળતો હોય, તેમાં રહેતો હોય, કે ગુણો સાથે ભોગવતો હોય — તેને મૂઢ લોકો જોતા નથી; જ્ઞાન-નેત્રવાળા જુએ છે.
- 15.11યતન્તો યોગિનશ્ચૈનં પશ્યન્ત્યાત્મન્યવસ્થિતમ્પ્રયત્ન કરનારા યોગીઓ તેને પોતાની અંદર સ્થિત જુએ છે; પણ જેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ થયું નથી, તે વિવેકહીન લોકો પ્રયત્ન કરીને પણ…
- 15.12યદાદિત્યગતં તેજો જગદ્ ભાસયતેઽખિલમ્જે તેજ સૂર્યમાં રહીને સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે, જે ચંદ્રમાં છે અને જે અગ્નિમાં છે — તે તેજને મારું જાણ.
- 15.13ગામાવિશ્ય ચ ભૂતાનિ ધારયામ્યહમોજસાહું પૃથ્વીમાં પ્રવેશીને મારા ઓજસથી બધાં પ્રાણીઓને ધારણ કરું છું, અને રસરૂપ સોમ (ચંદ્ર) બનીને બધી વનસ્પતિઓનું પોષણ કરું…
- 15.14અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમાશ્રિતઃહું વૈશ્વાનર (જઠરાગ્નિ) બનીને પ્રાણીઓના શરીરમાં રહું છું, અને પ્રાણ-અપાનથી યુક્ત થઈને ચાર પ્રકારના અન્નને પચાવું છું.
- 15.15સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સન્નિવિષ્ટોહું સૌના હૃદયમાં સ્થિત છું; મારાથી જ સ્મૃતિ, જ્ઞાન અને તેમનો લોપ થાય છે. બધા વેદો દ્વારા હું જ જાણવા યોગ્ય છું…
- 15.16દ્વાવિમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ચાક્ષર એવ ચલોકમાં બે પુરુષ છે — ક્ષર (નાશવંત) અને અક્ષર (અવિનાશી). બધાં ભૂતો ક્ષર છે; કૂટસ્થને અક્ષર કહેવામાં આવે છે.
- 15.17ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃપરંતુ ઉત્તમ પુરુષ તો અન્ય છે, જેને પરમાત્મા કહેવામાં આવ્યો છે — જે અવિનાશી ઈશ્વર ત્રણેય લોકોમાં પ્રવેશીને તેમનું…
- 15.18યસ્માત્ ક્ષરમતીતોઽહમ્ અક્ષરાદપિ ચોત્તમઃકારણ કે હું ક્ષરથી પર છું અને અક્ષરથી પણ ઉત્તમ છું, તેથી લોકમાં અને વેદમાં "પુરુષોત્તમ" નામે પ્રસિદ્ધ છું.
- 15.19યો મામેવમસમ્મૂઢો જાનાતિ પુરુષોત્તમમ્હે ભારત, જે મોહરહિત થઈને મને આ રીતે પુરુષોત્તમ જાણે છે, તે સર્વજ્ઞ છે અને સર્વભાવથી મને ભજે છે.
- 15.20ઇતિ ગુહ્યતમં શાસ્ત્રમિદમુક્તં મયાઽનઘહે નિષ્પાપ અર્જુન, આ રીતે આ સૌથી ગુપ્ત શાસ્ત્ર મેં કહ્યું. હે ભારત, તેને જાણીને મનુષ્ય બુદ્ધિમાન અને કૃતકૃત્ય થઈ જાય છે.