ભગવદ્ ગીતા · Purushottama Yogaઅધ્યાય 15, શ્લોક 16 (15.16)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
દ્વાવિમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ચાક્ષર એવ ચ
ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થોઽક્ષર ઉચ્યતે
॥ 15.16 ॥
dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate
અનુવાદ
"લોકમાં બે પુરુષ છે — ક્ષર (નાશવંત) અને અક્ષર (અવિનાશી). બધાં ભૂતો ક્ષર છે; કૂટસ્થને અક્ષર કહેવામાં આવે છે."
ભાવાર્થ
શંકરાચાર્ય. kṣarati iti kṣaraḥ vināśī; અક્ષર = bhagavataḥ māyāśaktiḥ kṣarākhyasya puruṣasya utpattibījam — ભગવાનની માયા-શક્તિ, ક્ષરનું બીજ; kūṭaḥ māyā vañcanā.
આચાર્ય રામાનુજ. ક્ષર = બદ્ધ જીવ (acitsaṃsṛṣṭa), અક્ષર = acitsaṃsargaviyuktaḥ svena rūpeṇa avasthito muktātmā — પ્રકૃતિના સંગથી મુક્ત આત્મા.
શ્રીધર સ્વામી. એક જુદું વાચન: ક્ષર = sarvāṇi bhūtāni brahmādisthāvarāntāni śarīrāṇi — બધાં શરીરો (કારણ કે અવિવેકી લોકો શરીરને જ પુરુષ માને છે); અક્ષર = kūṭaḥ śilārāśiḥ parvata iva dehesu naśyatsv api nirvikāratayā tiṣṭhatīti kūṭasthaś cetano bhoktā — પર્વતની જેમ, શરીરો નષ્ટ થવા છતાં નિર્વિકાર રહેનાર ચેતન ભોક્તા (જીવ).
મધુસૂદન સરસ્વતી. શંકર સાથે: અક્ષર = bhagavato māyāśaktiḥ — ક્ષરનું બીજ.
મધ્વાચાર્ય. ક્ષર = bhūtāni brahmādīni (બ્રહ્મા વગેરે બધા જીવો); અક્ષર = kūṭasthā prakṛtiḥ — કૂટસ્થ પ્રકૃતિ (તેમની પરંપરામાં લક્ષ્મી-તત્ત્વ રૂપે).
AI-assisted draft translation — under review.