श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Purushottama Yogaअध्याय 15, श्लोक 16 (15.16)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते
॥ 15.16 ॥

dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate

अनुवाद

"लोक में दो पुरुष हैं — क्षर (नश्वर) और अक्षर (अविनाशी)। सब भूत क्षर हैं; कूटस्थ को अक्षर कहा जाता है।"

भावार्थ

शंकराचार्य. kṣarati iti kṣaraḥ vināśī; अक्षर = bhagavataḥ māyāśaktiḥ kṣarākhyasya puruṣasya utpattibījam — भगवान की माया-शक्ति, क्षर का बीज; kūṭaḥ māyā vañcanā।

आचार्य रामानुज. क्षर = बद्ध जीव (acitsaṃsṛṣṭa), अक्षर = acitsaṃsargaviyuktaḥ svena rūpeṇa avasthito muktātmā — प्रकृति-संग से मुक्त आत्मा।

श्रीधर स्वामी. एक अलग पठन: क्षर = sarvāṇi bhūtāni brahmādisthāvarāntāni śarīrāṇi — सब शरीर (क्योंकि अविवेकी लोग शरीर को ही पुरुष मानते हैं); अक्षर = kūṭaḥ śilārāśiḥ parvata iva dehesu naśyatsv api nirvikāratayā tiṣṭhatīti kūṭasthaś cetano bhoktā — पर्वत की तरह, शरीरों के नष्ट होने पर भी निर्विकार रहने वाला चेतन भोक्ता (जीव)।

मधुसूदन सरस्वती. शंकर के साथ: अक्षर = bhagavato māyāśaktiḥ — क्षर का बीज।

मध्वाचार्य. क्षर = bhūtāni brahmādīni (ब्रह्मा आदि सब जीव); अक्षर = kūṭasthā prakṛtiḥ — कूटस्थ प्रकृति (लक्ष्मी-तत्त्व के रूप में, उनकी परंपरा में)।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ