భగవద్గీత · Purushottama Yogaఅధ్యాయం 15, శ్లోకం 16 (15.16)
మూల సంస్కృతం · శ్రీభగవాన్
ద్వావిమౌ పురుషౌ లోకే క్షరశ్చాక్షర ఏవ చ
క్షరః సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే
॥ 15.16 ॥
dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate
అనువాదం
"లోకంలో ఇద్దరు పురుషులు ఉన్నారు — క్షరుడు (నశించేవాడు), అక్షరుడు (నశించనివాడు). సమస్త భూతాలు క్షరం; కూటస్థుడిని అక్షరుడు అంటారు."
భావార్థం
శంకరాచార్యులు. kṣarati iti kṣaraḥ vināśī; అక్షరం = bhagavataḥ māyāśaktiḥ kṣarākhyasya puruṣasya utpattibījam — భగవంతుని మాయా-శక్తి, క్షరానికి బీజం; kūṭaḥ māyā vañcanā.
ఆచార్య రామానుజులు. క్షరుడు = బద్ధ జీవుడు (acitsaṃsṛṣṭa), అక్షరుడు = acitsaṃsargaviyuktaḥ svena rūpeṇa avasthito muktātmā — ప్రకృతి-సంగం నుండి విముక్తమైన ఆత్మ.
శ్రీధర స్వామి. ఒక వేరే పఠనం: క్షరం = sarvāṇi bhūtāni brahmādisthāvarāntāni śarīrāṇi — సమస్త శరీరాలు (ఎందుకంటే అవివేకులు శరీరాన్నే పురుషుడిగా భావిస్తారు); అక్షరం = kūṭaḥ śilārāśiḥ parvata iva dehesu naśyatsv api nirvikāratayā tiṣṭhatīti kūṭasthaś cetano bhoktā — పర్వతం వలె, శరీరాలు నశించినా నిర్వికారంగా ఉండే చేతనుడైన భోక్త (జీవుడు).
మధుసూదన సరస్వతి. శంకరులతో ఏకీభవిస్తూ: అక్షరం = bhagavato māyāśaktiḥ — క్షరానికి బీజం.
మధ్వాచార్యులు. క్షరం = bhūtāni brahmādīni (బ్రహ్మ మొదలైన సమస్త జీవులు); అక్షరం = kūṭasthā prakṛtiḥ — కూటస్థ ప్రకృతి (వారి సంప్రదాయంలో లక్ష్మీ-తత్త్వ రూపంలో).
AI-assisted draft translation — under review.