అధ్యాయం 15పురుషోత్తమయోగఃPurushottama Yoga

తలకిందుల అశ్వత్థం (15.1–15.2). వేరు పైన, కొమ్మలు కింద — సంసార-వృక్షం; వేదాలు దాని ఆకులు; దీనిని తెలిసినవాడే వేదవిత్తు (15.1); గుణాలతో పోషించబడిన కొమ్మలు, విషయాలు చిగుళ్ళు, కింద మనుష్య-లోకంలో కర్మ అనే వేళ్ళు (15.2).

నరకడం, వెతకడం (15.3–15.6). దీని రూపం, ఆది, అంతం, ఆధారం ఇక్కడ కనిపించవు; అసంగమనే దృఢమైన శస్త్రంతో నరకండి (15.3); తరువాత తిరిగి రావలసిన అవసరం లేని ఆ పదాన్ని వెతకండి — "ఆ ఆదిపురుషుని శరణు" (15.4); మానమోహాలు లేనివారు, నిత్యం అధ్యాత్మంలో ఉండేవారు, ద్వంద్వాల నుండి విముక్తులు అక్కడికి చేరుకుంటారు (15.5); సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని దేనిని ప్రకాశింపజేయలేరో — అదే నా పరమ ధామం (15.6).

జీవుడు — భగవంతుని అంశ (15.7–15.11). నా సనాతన అంశయే జీవుడవుతుంది, మనస్సుతో సహా ఇంద్రియాలను ఆకర్షిస్తుంది (15.7); గాలి సువాసనను తీసుకుపోయినట్లు వాటిని తనతో తీసుకుపోతుంది (15.8); ఇంద్రియాలు, మనస్సు ద్వారా విషయాలను అనుభవిస్తుంది (15.9); మూఢులు చూడరు, జ్ఞాన-చక్షువులు గలవారు చూస్తారు (15.10); ప్రయత్నించే యోగులు చూస్తారు; అకృతాత్ములు ప్రయత్నించినా చూడలేరు (15.11).

విభూతి-సంక్షేపం (15.12–15.15). సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్నిలోని తేజస్సు నాదే (15.12); భూమిలో ప్రవేశించి ప్రాణులను ధరిస్తాను, సోముడినై వనస్పతులను పోషిస్తాను (15.13); వైశ్వానరుడినై అన్నాన్ని జీర్ణం చేస్తాను (15.14); అందరి హృదయాలలో ఉన్నాను; స్మృతి, జ్ఞానం, అపోహనం నా నుండే; వేదాల ద్వారా తెలుసుకోదగినవాడిని, వేదాంతకర్తను, వేదవిత్తును (15.15).

ముగ్గురు పురుషులు (15.16–15.20). క్షరుడు, అక్షరుడు (15.16); ఉత్తమ పురుషుడు వేరు — పరమాత్మ, మూడు లోకాలను ధరించేవాడు (15.17); అందుకే పురుషోత్తముడు (15.18); ఇలా తెలిసినవాడు సర్వవిత్తు, సర్వభావంతో భజిస్తాడు (15.19); "గుహ్యతమ శాస్త్రం" — దీనిని తెలుసుకొని బుద్ధిమంతుడూ కృతకృత్యుడూ అవుతాడు (15.20).