भगवद गीता · Daivasura Sampad Vibhaga Yogaअध्याय 16, श्लोक 4 (16.4)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्
॥ 16.4 ॥
dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm
अनुवाद
"हे पार्थ, दम्भ, दर्प, अभिमान, क्रोध, कठोरता और अज्ञान — ये आसुरी सम्पत्ति लेकर जन्मे व्यक्ति के लक्षण हैं।"
भावार्थ
शंकराचार्य. dambhaḥ dharmadhvajitvam — धर्म का झण्डा उठाना (दिखावा); darpaḥ vidyādhanasvajanādinimittaḥ utsekaḥ — विद्या, धन, अपनों के कारण घमण्ड; पारुष्य का उदाहरण: kāṇam cakṣuṣmān virūpam rūpavān hīnābhijanam uttamābhijanaḥ — आँख वाला काने को, रूपवान कुरूप को, "ऊँचे कुल" वाला "नीचे कुल" वाले को ताना मारे।
आचार्य रामानुज. dambhaḥ dhārmikatvakhyāpanāya dharmānuṣṭhānam — धार्मिक दिखने के लिए धर्म करना; asurā bhagavadājñātivṛttiśīlāḥ — असुर = भगवान की आज्ञा का उल्लंघन करने के स्वभाव वाले।
श्रीधर स्वामी. āsurīm ity upalakṣaṇam — "आसुरी" उपलक्षण है (राक्षसी भी इसी में); दम्भ = dharmadhvajitvam; दर्प = dhanavidyādinimittaś cittasyotsekaḥ।
मधुसूदन सरस्वती. अतिमान पर शतपथ ब्राह्मण की कथा: tato 'surā atimānenaiva … parābabhūvuḥ — असुर अतिमान से ही हारे; tasmān nātimanyeta parābhavasya hy etan mukham — इसलिए अतिमान न करो, यह हार का मुँह है। दर्प = mahadavadhīraṇāhetuḥ — बड़ों का अनादर कराने वाला गर्व।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।