भगवद गीता · Daivasura Sampad Vibhaga Yogaअध्याय 16, श्लोक 3 (16.3)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत
॥ 16.3 ॥
tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata
अनुवाद
"तेज, क्षमा, धैर्य, शौच, द्रोह न करना, और घमण्ड न करना — हे भारत, ये दैवी सम्पत्ति लेकर जन्मे व्यक्ति के गुण हैं।"
भावार्थ
शंकराचार्य. tejaḥ prāgalbhyaṃ na tvaggatā dīptiḥ — तेज = साहस और प्रगल्भता, त्वचा की चमक नहीं; क्षमा और अक्रोध का भेद — क्षमा में विकार पैदा ही नहीं होता, अक्रोध में उत्पन्न क्रोध शान्त किया जाता है; śaucaṃ dvividhaṃ — बाह्य और आन्तरिक; abhijāta = bhāvikalyāṇasya — जिसका भविष्य कल्याणमय है।
आचार्य रामानुज. tejaḥ durjanaiḥ anabhibhavanīyatvam — दुष्टों से दबाया न जा सकना; dhṛtiḥ mahatyām api āpadi kṛtyakartavyatāvadhāraṇam — बड़ी आपत्ति में भी कर्तव्य पकड़े रहना।
श्रीधर स्वामी. kṣamā paribhavādiṣūtpadyamāneṣu krodhapratibandhaḥ; dhṛtir duḥkhādibhir avasīdataś cittasya sthirīkaraṇam — दुःख से बैठते मन को स्थिर करना; और अभिजात: bhāvikalyāṇasya puṃso bhavanti — जिसका आगे कल्याण होना है।
मधुसूदन सरस्वती. क्षमा = saty api sāmarthye paribhavahetuṃ prati krodhasyānutpattiḥ — सामर्थ्य होने पर भी अपमान करने वाले पर क्रोध न उठना; शौच यहाँ ābhyantaraṃ arthaprayogādau māyānṛtādirāhityaṃ — पैसे के लेन-देन में छल-झूठ न होना। तेज की उनकी परिभाषा में strībālakādibhir mūḍhair anabhibhāvyatvam — स्त्रियों, बच्चों और मूढ़ों से दबाया न जाना — भी है।
मध्वाचार्य. kṣamā tu krodhābhāvena sahāpakartur anapakāraḥ — क्रोध के बिना, अपकारी का अपकार न करना।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।