भगवद गीता · Moksha Sannyasa Yogaअध्याय 18, श्लोक 41 (18.41)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः
॥ 18.41 ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ
अनुवाद
"हे परन्तप, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रों के कर्म स्वभाव से उत्पन्न गुणों के अनुसार बाँटे गए हैं।"
भावार्थ
शंकराचार्य। śūdrāṇām asamāsakaraṇam ekajātitve sati vedānadhikārāt — शूद्रों को समास में न जोड़ने का कारण (उनके अनुसार) — वेद में अधिकार न होना।
आचार्य रामानुज। svakīyo bhāvaḥ svabhāvaḥ brahmaṇādijanmahetubhūtaṃ prācīnaṃ karma — स्वभाव = ब्राह्मण आदि जन्म का कारण पुराना कर्म।
श्रीधर स्वामी। 18.41 से अध्याय के अन्त तक को sarvagītārthasāraṃ — पूरी गीता का सार — मानते हैं: svasvādhikāravihitaiḥ karmabhiḥ parameśvarārādhanāt tatprasādalabdhajñānena — अपने-अपने कर्तव्य से ईश्वर की आराधना, और उनकी कृपा से ज्ञान। "स्वभाव" के दो अर्थ देते हैं: (1) svabhāvaḥ sāttvikādiḥ … guṇair upalakṣaṇabhūtaiḥ — सात्त्विक आदि स्वभाव, गुण जिसके चिह्न हैं; (2) svabhāvaḥ pūrvajanmasaṃskāraḥ — पिछले जन्म के संस्कार। और उनकी टीका में शूद्रों को dvijatvābhāvena — द्विज न होने से — अलग गिनाना भी है।
मधुसूदन सरस्वती। अध्याय 14–15 से जोड़ते हैं: सब त्रिगुणात्मक है, तो असंग-शस्त्र कहाँ से मिले? उत्तर: svasvādhikāravihitair varṇāśramadharmaiḥ paritoṣyamāṇāt parameśvarād asaṅgaśastralābhaḥ — अपने-अपने कर्तव्य से प्रसन्न ईश्वर से असंग का शस्त्र मिलता है (वर्णाश्रम का उल्लेख उनके युग का सन्दर्भ है)।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।