भगवद गीता · Jnana Karma Sannyasa Yogaअध्याय 4, श्लोक 31 (4.31)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम
॥ 4.31 ॥
yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam
nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama
अनुवाद
"यज्ञ के शेष (प्रसाद) रूपी अमृत का भोग करने वाले सनातन ब्रह्म को प्राप्त होते हैं। हे कुरु-श्रेष्ठ! जो यज्ञ नहीं करता, उसके लिए यह लोक भी नहीं, तो दूसरा (लोक) कहाँ से?"
भावार्थ
दो बातें — फल और चेतावनी. (1) यज्ञ-शेष का भोग → ब्रह्म; (2) nāyaṃ loko 'sty ayajñasya — यज्ञ-हीन के लिए यह लोक भी नहीं।
शंकराचार्य: yathoktān yajñān kṛtvā tac-chiṣṭena kālena yathā-vidhi coditam annam amṛtākhyaṃ bhuñjate — बताए यज्ञ करके, बचे समय में, विधि के अनुसार अन्न — जिसे अमृत कहा जाता है — खाते हैं; mumukṣavaś cet kālātikramāpekṣayā — अगर मुमुक्षु हैं तो (क्रम से, समय के साथ) सनातन ब्रह्म को जाते हैं। Na ayaṃ lokaḥ sarva-prāṇi-sādhāraṇo 'pi asti … ayajñasya — जिसके पास इन यज्ञों में से एक भी नहीं, उसके लिए सब प्राणियों का साझा यह लोक भी नहीं, तो विशिष्ट साधनों से मिलने वाला अन्य लोक कहाँ?
आचार्य रामानुज: yajña-śiṣṭāmṛtena śarīra-dhāraṇaṃ kurvanta eva karma-yoge vyāpṛtāḥ — यज्ञ-शेष अमृत से शरीर चलाते हुए कर्म-योग में लगे लोग सनातन ब्रह्म को जाते हैं। Ayajñasya … na ayaṃ lokaḥ — महा-यज्ञ आदि नित्य कर्म-रहित व्यक्ति के लिए prākṛta-loka-sambandhi dharmārtha-kāmākhyaḥ puruṣārthaḥ na sidhyati — यह लोक, यानी धर्म, अर्थ, काम रूपी पुरुषार्थ भी सिद्ध नहीं होता — kutaḥ itaḥ anyaḥ mokṣākhyaḥ — तो मोक्ष कैसे?
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।