भगवद गीता · Jnana Karma Sannyasa Yogaअध्याय 4, श्लोक 30 (4.30)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः
॥ 4.30 ॥
apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati
sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ
अनुवाद
"कुछ और, नियत (संयमित) आहार वाले, प्राणों की प्राणों में आहुति देते हैं। ये सब यज्ञ को जानने वाले हैं, और यज्ञ से इनके पाप नष्ट हो गए हैं।"
भावार्थ
नियत आहार — साधना की नींव. प्राणायाम आदि के साथ niyatāhāra — संयमित, परिमित भोजन।
शंकराचार्य: niyataḥ parimitaḥ āhāraḥ — परिमित आहार; prāṇān vāyu-bhedān prāṇeṣu eva juhvati — yasya yasya vāyoḥ jayaḥ kriyate itarān vāyu-bhedān tasmin tasmin juhvati, te tatra praviṣṭā iva bhavanti — जिस-जिस वायु पर विजय पाई जाती है, अन्य वायु-भेद उसमें मानो प्रवेश कर जाते हैं। Yajñaiḥ yathoktaiḥ kṣapitaḥ nāśitaḥ kalmaṣo yeṣām।
आचार्य रामानुज (4.29–4.30 संयुक्त): niyatāhārāḥ तीनों प्राणायाम-रूपों पर लागू। और निष्कर्ष: द्रव्य-यज्ञ से प्राणायाम तक के सब कर्म-योग के भेदों में, अपनी रुचि के अनुसार लगे ये लोग, saha-yajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā (3.10) में कहे महा-यज्ञ आदि नित्य-नैमित्तिक कर्मों के yajña-vidaḥ — जानने वाले और उनमें निष्ठ — tata eva kṣapita-kalmaṣāḥ — इसी से पाप-रहित।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।