भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 3 (8.3)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
श्रीभगवानुवाच
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः
॥ 8.3 ॥
akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate
bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ
अनुवाद
"श्री भगवान बोले: परम अक्षर (अविनाशी) ब्रह्म है; स्वभाव अध्यात्म कहा जाता है; और प्राणियों के भावों को उत्पन्न करने वाला विसर्ग 'कर्म' कहलाता है।"
भावार्थ
तीन परिभाषाएँ — दो बिल्कुल अलग पठन.
शंकराचार्य.
- ब्रह्म: akṣaraṃ na kṣaratīti akṣaraṃ paramātmā — जो नष्ट न हो, वह परम आत्मा; प्रमाण बृहदारण्यक 3.8.9: etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi. "अक्षर" यहाँ ॐ नहीं है, क्योंकि ॐ को 8.13 अलग से कहता है; और "परमम्" विशेषण निरतिशय ब्रह्म पर ही ठीक बैठता है।
- अध्यात्म: tasyaiva parasya brahmaṇaḥ pratidehaṃ pratyag-ātma-bhāvaḥ svabhāvaḥ — उसी परम ब्रह्म का हर शरीर में प्रत्यग्-आत्मा के रूप में होना — "स्वभाव"।
- कर्म: visargaḥ visarjanaṃ devatoddeśena caru-puroḍāśādeḥ dravyasya parityāgaḥ — देवता के उद्देश्य से चरु, पुरोडाश आदि द्रव्य का त्याग (यज्ञ); etasmāt hi bīja-bhūtāt vṛṣṭy-ādi-krameṇa sthāvara-jaṅgamāni bhūtāni udbhavanti — इसी बीज से वर्षा आदि के क्रम से सब प्राणी उत्पन्न होते हैं (3.14 जैसा)।
आचार्य रामानुज.
- ब्रह्म / अक्षर: akṣaraṃ kṣetrajñaṃ samaṣṭi-rūpam — जीवात्माओं का समष्टि-रूप; paramam akṣaraṃ prakṛti-vinirmuktātma-svarūpam — प्रकृति से मुक्त आत्म-स्वरूप (कैवल्यार्थी का लक्ष्य)। प्रमाण सुबाल 2।
- अध्यात्म: svabhāvaḥ prakṛtiḥ anātma-bhūtam ātmani saṃbaddhyamānaṃ bhūta-sūkṣma-tad-vāsanādikam — आत्मा से जुड़ी पर अनात्म प्रकृति — सूक्ष्म भूत और उनकी वासना।
- कर्म: bhūta-bhāvo manuṣyādi-bhāvaḥ tad-udbhava-karo yo visargaḥ … yoṣit-saṃbandhajaḥ — मनुष्य आदि का जन्म कराने वाला, स्त्री-पुरुष संबंध से होने वाला विसर्ग (छान्दोग्य 5.3.3 की पंचाग्नि-विद्या); यह udvejanīyatayā pariharaṇīyatayā ca mumukṣubhiḥ jñātavyam — मुमुक्षु के लिए विरक्ति और त्याग के विषय के रूप में जानने योग्य है (8.11 brahmacaryaṃ caranti)।
अंतर (केंद्रीय): शंकर — ब्रह्म = परमात्मा, अध्यात्म = हर देह में वही, कर्म = यज्ञ; रामानुज — अक्षर = शुद्ध जीवात्मा, अध्यात्म = प्रकृति (त्याज्य), कर्म = जन्म-चक्र का कारण।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।