श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 4 (8.4)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर
॥ 8.4 ॥

adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam
adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara

अनुवाद

"हे देहधारियों में श्रेष्ठ, नश्वर पदार्थ अधिभूत है; पुरुष अधिदैव है; और इस शरीर में अधियज्ञ मैं ही हूँ।"

भावार्थ

शंकराचार्य.

  • अधिभूत: prāṇi-jātam adhikṛtya bhavati … kṣaraḥ … yat kiñcit janimat vastu — प्राणी-समूह से जुड़ा, नश्वर — जो भी जन्म वाली वस्तु है।
  • अधिदैव: puruṣaḥ … ādityāntargato hiraṇyagarbhaḥ sarva-prāṇi-karaṇānām anugrāhakaḥ (corpus: हिण्यगर्भः — पाठ-त्रुटि) — आदित्य के भीतर स्थित हिरण्यगर्भ, जो सब प्राणियों की इंद्रियों पर अनुग्रह करता है।
  • अधियज्ञ: sarva-yajñābhimāninī viṣṇv-ākhyā devatā, "yajño vai viṣṇuḥ" iti śruteḥ — सब यज्ञों का अभिमानी देवता, विष्णु; sa hi viṣṇuḥ aham eva — वह विष्णु मैं ही हूँ; yajño hi deha-nirvartyatvena deha-samavāyī — यज्ञ शरीर से होता है, इसलिए "इस शरीर में"।

आचार्य रामानुज — ऐश्वर्यार्थी के लिए.

  • अधिभूत: vilakṣaṇāḥ sāśrayāḥ śabda-sparśa-rūpa-rasa-gandhāḥ aiśvaryārthibhiḥ prāpyāḥ — विशिष्ट, आश्रय-सहित शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गंध — ऐश्वर्यार्थी के प्राप्य।
  • अधिदैव: indra-prajāpati-prabhṛti-kṛtsna-daivatopari vartamānaḥ … bhoktā puruṣaḥ — इंद्र-प्रजापति आदि सब देवताओं से ऊपर का भोक्ता पुरुष; वह भोक्ता-अवस्था ऐश्वर्यार्थी का लक्ष्य है।
  • अधियज्ञ: aham eva … yajñaiḥ ārādhyatayā vartamānaḥ, atrendrādau mama deha-bhūte ātmatayā avasthitaḥ — मैं ही यज्ञों से आराध्य हूँ, और इंद्र आदि (जो मेरा शरीर हैं) में आत्मा रूप से स्थित हूँ; यह trayāṇām adhikāriṇām anusandheyam — तीनों अधिकारियों के चिंतन का विषय है।

अंतर: "अत्र देहे" — शंकर: यजमान के शरीर में (यज्ञ शरीर से होता है); रामानुज: देवताओं (जो भगवान का शरीर हैं) में अंतर्यामी।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ