ભગવદ્ ગીતા · Akshara Brahma Yogaઅધ્યાય 8, શ્લોક 3 (8.3)

ત્રણ વ્યાખ્યાઓ — બે તદ્દન જુદાં અર્થઘટન.

શંકરાચાર્ય.

• બ્રહ્મ: akṣaraṃ na kṣaratīti akṣaraṃ paramātmā — જે નાશ ન પામે, તે પરમાત્મા; પ્રમાણ બૃહદારણ્યક 3.8.9: etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi. "અક્ષર" અહીં ૐ નથી, કારણ કે ૐને 8.13 જુદું કહે છે; અને "પરમમ્" વિશેષણ નિરતિશય બ્રહ્મ પર જ બંધબેસે છે.
• અધ્યાત્મ: tasyaiva parasya brahmaṇaḥ pratidehaṃ pratyag-ātma-bhāvaḥ svabhāvaḥ — તે જ પરમ બ્રહ્મનું દરેક શરીરમાં પ્રત્યગ્-આત્મા રૂપે હોવું — "સ્વભાવ".
• કર્મ: visargaḥ visarjanaṃ devatoddeśena caru-puroḍāśādeḥ dravyasya parityāgaḥ — દેવતાના ઉદ્દેશથી ચરુ, પુરોડાશ વગેરે દ્રવ્યનો ત્યાગ (યજ્ઞ); etasmāt hi bīja-bhūtāt vṛṣṭy-ādi-krameṇa sthāvara-jaṅgamāni bhūtāni udbhavanti — આ જ બીજમાંથી વરસાદ વગેરેના ક્રમે સર્વ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે (3.14 જેવું).

આચાર્ય રામાનુજ.

• બ્રહ્મ / અક્ષર: akṣaraṃ kṣetrajñaṃ samaṣṭi-rūpam — જીવાત્માઓનું સમષ્ટિ-રૂપ; paramam akṣaraṃ prakṛti-vinirmuktātma-svarūpam — પ્રકૃતિથી મુક્ત આત્મ-સ્વરૂપ (કૈવલ્યાર્થીનું લક્ષ્ય). પ્રમાણ સુબાલ 2.
• અધ્યાત્મ: svabhāvaḥ prakṛtiḥ anātma-bhūtam ātmani saṃbaddhyamānaṃ bhūta-sūkṣma-tad-vāsanādikam — આત્મા સાથે જોડાયેલી પણ અનાત્મ પ્રકૃતિ — સૂક્ષ્મ ભૂતો અને તેમની વાસના.
• કર્મ: bhūta-bhāvo manuṣyādi-bhāvaḥ tad-udbhava-karo yo visargaḥ … yoṣit-saṃbandhajaḥ — મનુષ્ય વગેરેનો જન્મ કરાવનાર, સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધથી થતો વિસર્ગ (છાંદોગ્ય 5.3.3ની પંચાગ્નિ-વિદ્યા); આ udvejanīyatayā pariharaṇīyatayā ca mumukṣubhiḥ jñātavyam — મુમુક્ષુ માટે વિરક્તિ અને ત્યાગના વિષય રૂપે જાણવા યોગ્ય (8.11 brahmacaryaṃ caranti).

તફાવત (કેન્દ્રીય): શંકર — બ્રહ્મ = પરમાત્મા, અધ્યાત્મ = દરેક દેહમાં તે જ, કર્મ = યજ્ઞ; રામાનુજ — અક્ષર = શુદ્ધ જીવાત્મા, અધ્યાત્મ = પ્રકૃતિ (ત્યાજ્ય), કર્મ = જન્મ-ચક્રનું કારણ.