અધ્યાય 8અક્ષરબ્રહ્મયોગઃAkshara Brahma Yoga
અધ્યાયનો સાર
સાત પ્રશ્નો અને ઉત્તરો (8.1–8.4). અર્જુન: બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ, કર્મ, અધિભૂત, અધિદૈવ શું છે; અધિયજ્ઞ કોણ અને કેવી રીતે; અને મૃત્યુ સમયે આપ કેવી રીતે જણાઓ છો (8.1–8.2)? કૃષ્ણ: પરમ અક્ષર બ્રહ્મ; સ્વભાવ અધ્યાત્મ; પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનાર વિસર્ગ કર્મ (8.3); નશ્વર ભાવ અધિભૂત; પુરુષ અધિદૈવ; આ શરીરમાં અધિયજ્ઞ હું (8.4).
અંતિમ સ્મરણ (8.5–8.7). અંતકાળે મારું સ્મરણ કરતાં કરતાં જનાર મારા ભાવને પામે છે (8.5); જે ભાવનું સ્મરણ કરતાં શરીર છૂટે, તે જ મળે છે — કારણ કે મન સદા તેમાં જ રંગાયેલું રહ્યું (8.6); તેથી દરેક સમયે મને યાદ કર અને યુદ્ધ કર (8.7).
ત્રણ ઉપાસનાઓ (8.8–8.16). અભ્યાસ-યોગથી પરમ દિવ્ય પુરુષનું ધ્યાન (8.8); કવિ, પુરાણ, અનુશાસિતા… અંધકારથી પર (8.9); મૃત્યુ સમયે અચળ મન, ભક્તિ, યોગ-બળ, ભ્રમરોની વચ્ચે પ્રાણ (8.10); અક્ષર-પદ (8.11); દ્વાર બંધ, મન હૃદયમાં, પ્રાણ મૂર્ધામાં (8.12); ૐ અને સ્મરણ (8.13); અનન્યચિત્ત માટે હું સુલભ (8.14); મને પામીને પુનર્જન્મ નથી (8.15); બ્રહ્મલોક સુધી બધા પાછા ફરનારા (8.16).
બ્રહ્માંડનું ચક્ર (8.17–8.22). બ્રહ્માનો દિવસ અને રાત — હજાર હજાર યુગ (8.17); દિવસે સૃષ્ટિ, રાત્રે લય (8.18); પ્રાણીઓ વિવશ થઈને વારંવાર (8.19); તે અવ્યક્તથી પર સનાતન અવ્યક્ત (8.20); તે જ અક્ષર, પરમ ગતિ, મારું પરમ ધામ (8.21); પરમ પુરુષ અનન્ય ભક્તિથી પ્રાપ્ય (8.22).
બે માર્ગ (8.23–8.28). કયા "કાળ" (માર્ગ)માં જનારા પાછા ફરે છે, કયામાં નહીં (8.23); અગ્નિ, જ્યોતિ, દિવસ, શુક્લ, ઉત્તરાયણ — બ્રહ્મ તરફ (8.24); ધુમાડો, રાત, કૃષ્ણ, દક્ષિણાયન — પાછા આવવું (8.25); બે સનાતન માર્ગ (8.26); જાણનાર મોહમાં પડતો નથી — દરેક સમયે યોગ-યુક્ત રહે (8.27); આ જાણીને યોગી સર્વ પુણ્ય-ફળોથી પર, પરમ આદિ સ્થાન પામે છે (8.28).
AI-assisted draft translation — under review.
28 શ્લોક
- 8.1કિં તદ્ બ્રહ્મ કિમધ્યાત્મં કિં કર્મ પુરુષોત્તમઅર્જુન બોલ્યા: હે પુરુષોત્તમ, તે બ્રહ્મ શું છે? અધ્યાત્મ શું છે? કર્મ શું છે? અધિભૂત કોને કહ્યું છે, અને અધિદૈવ કોને…
- 8.2અધિયજ્ઞઃ કથં કોઽત્ર દેહેઽસ્મિન્ મધુસૂદનહે મધુસૂદન, આ શરીરમાં અધિયજ્ઞ કોણ છે, અને તે કેવી રીતે (અધિયજ્ઞ) છે? અને સંયમી લોકો મૃત્યુ સમયે આપને કેવી રીતે જાણે છે?
- 8.3અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવોઽધ્યાત્મમુચ્યતેશ્રીભગવાન બોલ્યા: પરમ અક્ષર (અવિનાશી) બ્રહ્મ છે; સ્વભાવ અધ્યાત્મ કહેવાય છે; અને પ્રાણીઓના ભાવોને ઉત્પન્ન કરનાર વિસર્ગ…
- 8.4અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ચાધિદૈવતમ્હે દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, નશ્વર પદાર્થ અધિભૂત છે; પુરુષ અધિદૈવ છે; અને આ શરીરમાં અધિયજ્ઞ હું જ છું.
- 8.5અન્તકાલે ચ મામેવ સ્મરન્ મુક્ત્વા કલેવરમ્અને જે અંતકાળે મને જ યાદ કરતાં કરતાં શરીર છોડીને જાય છે, તે મારા ભાવને પ્રાપ્ત થાય છે — તેમાં કોઈ સંદેહ નથી.
- 8.6યં યં વાઽપિ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્હે કૌંતેય, મનુષ્ય અંતે જે જે ભાવનું સ્મરણ કરતાં શરીર છોડે છે, તે તે જ ભાવને પ્રાપ્ત થાય છે — કારણ કે તે સદા તે જ ભાવમાં…
- 8.7તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ મામનુસ્મર યુધ્ય ચતેથી દરેક સમયે મને યાદ રાખ અને યુદ્ધ (તારું કર્તવ્ય) કર; મારામાં મન અને બુદ્ધિ અર્પણ કરીને તું નિઃસંદેહ મને જ પ્રાપ્ત…
- 8.8અભ્યાસયોગયુક્તેન ચેતસા નાન્યગામિનાહે પાર્થ, અભ્યાસ-યોગથી યુક્ત, બીજે ક્યાંય ન ભટકતા મનથી સતત ચિંતન કરતો (સાધક) તે પરમ દિવ્ય પુરુષને પ્રાપ્ત થાય છે.
- 8.9કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારમ્જે તે સર્વજ્ઞ, સનાતન, સૌના નિયંતા, અણુથી પણ સૂક્ષ્મ, સૌના ધારક, અચિંત્ય રૂપવાળા, સૂર્ય જેવા પ્રકાશમાન અને અંધકારથી પર…
- 8.10પ્રયાણકાલે મનસાઽચલેન(8.9 સાથે) — મૃત્યુ સમયે અચળ મનથી, ભક્તિ અને યોગ-બળથી યુક્ત થઈને, ભ્રમરોની વચ્ચે પ્રાણને સારી રીતે સ્થિર કરીને, તે તે…
- 8.11યદક્ષરં વેદવિદો વદન્તિજેને વેદોના જ્ઞાતાઓ 'અક્ષર' કહે છે, જેમાં રાગરહિત યતિઓ પ્રવેશે છે, જેને ઇચ્છીને (સાધકો) બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે — તે…
- 8.12સર્વદ્વારાણિ સંયમ્ય મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચસર્વ (ઇન્દ્રિય-)દ્વારોને સંયમિત કરીને, મનને હૃદયમાં રોકીને, પોતાના પ્રાણને મૂર્ધા (માથાના શિખર)માં સ્થાપીને…
- 8.13ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્ મામનુસ્મરન્(8.12 સાથે) — 'ૐ' આ એક અક્ષર બ્રહ્મનું ઉચ્ચારણ કરતાં અને મારું સ્મરણ કરતાં જે શરીર છોડીને જાય છે, તે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત…
- 8.14અનન્યચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃહે પાર્થ, જે અનન્ય ચિત્તથી સતત, જીવનભર મને યાદ કરે છે, તે સદા જોડાયેલા યોગી માટે હું સુલભ છું.
- 8.15મામુપેત્ય પુનર્જન્મ દુઃખાલયમશાશ્વતમ્મને પ્રાપ્ત કરીને, પરમ સિદ્ધિએ પહોંચેલા મહાત્માઓ ફરી દુઃખોના ઘર એવા અસ્થાયી જન્મને પામતા નથી.
- 8.16આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાઃ પુનરાવર્તિનોઽર્જુનહે અર્જુન, બ્રહ્મલોક સુધીના સર્વ લોક ફરી પાછા આવનારા છે; પરંતુ હે કૌંતેય, મને પામીને ફરી જન્મ થતો નથી.
- 8.17સહસ્રયુગપર્યન્તમહર્યદ્ બ્રહ્મણો વિદુઃજે લોકો બ્રહ્માના દિવસને હજાર યુગોનો, અને રાતને પણ હજાર યુગોની જાણે છે — તેઓ જ (સાચા) દિવસ-રાતના જ્ઞાતા છે.
- 8.18અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તયઃ સર્વાઃ પ્રભવન્ત્યહરાગમે(બ્રહ્માનો) દિવસ આવતાં સર્વ વ્યક્ત (પ્રાણી-પદાર્થો) અવ્યક્તમાંથી પ્રગટ થાય છે, અને રાત આવતાં તે જ અવ્યક્ત નામવાળામાં લય…
- 8.19ભૂતગ્રામઃ સ એવાયં ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતેહે પાર્થ, તે જ આ પ્રાણી-સમૂહ વારંવાર ઉત્પન્ન થઈને રાત આવતાં લય પામે છે, અને દિવસ આવતાં વિવશ થઈને ફરી ઉત્પન્ન થાય છે.
- 8.20પરસ્તસ્માત્ તુ ભાવોઽન્યોઽવ્યક્તોઽવ્યક્તાત્ સનાતનઃપરંતુ તે અવ્યક્તથી પર એક બીજું સનાતન અવ્યક્ત તત્ત્વ છે, જે સર્વ પ્રાણીઓ નાશ પામે તોપણ નાશ પામતું નથી.
- 8.21અવ્યક્તોઽક્ષર ઇત્યુક્તસ્તમાહુઃ પરમાં ગતિમ્જેને અવ્યક્ત અને અક્ષર કહ્યું છે, તેને પરમ ગતિ કહે છે; જેને પામીને (જીવો) પાછા ફરતા નથી — તે મારું પરમ ધામ છે.
- 8.22પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ત્વનન્યયાહે પાર્થ, તે પરમ પુરુષ — જેની અંદર સર્વ પ્રાણીઓ છે, અને જેનાથી આ આખું જગત વ્યાપ્ત છે — અનન્ય ભક્તિથી જ મળે છે.
- 8.23યત્ર કાલે ત્વનાવૃત્તિમાવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃહે ભરતશ્રેષ્ઠ, જે 'કાળ' (માર્ગ)માં શરીર છોડીને યોગીઓ પાછા ન ફરવાને, અને જેમાં પાછા ફરવાને પ્રાપ્ત થાય છે — તે 'કાળ' હું…
- 8.24અગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્અગ્નિ, જ્યોતિ, દિવસ, શુક્લ પક્ષ, અને ઉત્તરાયણના છ માસ — તે માર્ગે જનારા બ્રહ્મવિદ્ લોકો બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.
- 8.25ધૂમો રાત્રિસ્તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્ધુમાડો, રાત, કૃષ્ણ પક્ષ, અને દક્ષિણાયનના છ માસ — તે માર્ગે (કર્મી) યોગી ચંદ્રલોકની જ્યોતિ પામીને પાછો આવે છે.
- 8.26શુક્લકૃષ્ણે ગતી હ્યેતે જગતઃ શાશ્વતે મતેજગતના આ બે માર્ગ — ઉજળો અને અંધારો — સનાતન મનાયા છે; એકથી (જીવ) પાછો ન ફરવાનું પામે છે, બીજાથી ફરી પાછો ફરે છે.
- 8.27નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્ યોગી મુહ્યતિ કશ્ચનહે પાર્થ, આ બે માર્ગોને જાણનાર કોઈ પણ યોગી મોહમાં પડતો નથી; તેથી હે અર્જુન, તું દરેક સમયે યોગ-યુક્ત રહે.
- 8.28વેદેષુ યજ્ઞેષુ તપઃસુ ચૈવવેદો, યજ્ઞો, તપો અને દાનોમાં જે પુણ્ય-ફળ કહ્યું છે — આ (જ્ઞાન) જાણીને યોગી તે સર્વને ઓળંગી જાય છે, અને પરમ આદિ સ્થાનને…