भगवद गीता · Raja Vidya Raja Guhya Yogaअध्याय 9, श्लोक 8 (9.8)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्
॥ 9.8 ॥
prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ
bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt
अनुवाद
"अपनी प्रकृति को वश में करके मैं इस पूरे प्राणी-समूह को — जो प्रकृति के वश में विवश है — बार-बार रचता हूँ।"
भावार्थ
शंकराचार्य. Prakṛtiṃ svāṃ svīyām avaṣṭabhya vaśīkṛtya; avaśam asvatantram avidyādi-doṣaiḥ para-vaśīkṛtam, prakṛteḥ vaśāt svabhāva-vaśāt — अविद्या आदि दोषों से पराधीन, स्वभाव के वश। फिर प्रश्न: tarhi tasya te parameśvarasya bhūta-grāmam imaṃ viṣamaṃ vidadhataḥ … dharmādharmābhyāṃ saṃbandhaḥ syāt — तो असमान सृष्टि रचने वाले परमेश्वर का धर्म-अधर्म से संबंध नहीं होगा?
आचार्य रामानुज. Svakīyāṃ vicitra-pariṇāminīṃ prakṛtim avaṣṭabhya aṣṭadhā pariṇamayya — अपनी विचित्र रूप बदलने वाली प्रकृति को आठ रूपों में बदलकर; caturvidhaṃ deva-tiryaṅ-manuṣya-sthāvarātmakaṃ — देव, पशु-पक्षी, मनुष्य, स्थावर — चार प्रकार के प्राणी; madīyāyāḥ mohinyāḥ guṇamayyāḥ prakṛteḥ vaśāt avaśaṃ. प्रश्न: evaṃ tarhi viṣama-sṛṣṭy-ādīni karmāṇi nairghṛṇyādy-āpādanena bhagavantaṃ badhnanti iti? — तो क्या असमान सृष्टि भगवान को क्रूरता (नैर्घृण्य) का दोषी बनाती है?
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।