Bhagavad Gita · Jnana Karma Sannyasa YogaAdhyaay 4, Shloka 16 (4.16)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः
तत् ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्
॥ 4.16 ॥
kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ
tat te karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt
Anuvaad
"Karm kya hai aur akarm kya hai — is vishay mein buddhimaan bhi uljhe hue hain. Isliye main tumhe woh karm (ka tattva) bataaunga, jise jaan kar tum ashubh (sansaar-bandhan) se mukt ho jaaoge."
Bhaavaarth
Saral lagne wala prashn — gehra uttar. "Karm" aur "akarm" — sab sochte hain yeh saaf hai: hilna-dulna karm, chup baithna akarm. Krishna kehte hain — vidvaan bhi isme uljhe hain.
Shankaracharya: na caitat tvayā mantavyam — karma nāma deha-ādi-ceṣṭā loka-prasiddham, akarma nāma tad-akriyā tūṣṇīm āsanam — kiṃ tatra boddhavyam — tum yeh mat samjho ki karm yaani shareer ki cheshta (jaisa lok mein prasiddh), aur akarm yaani usse rukna, chup baithna — isme samajhne ko kya hai? Uttar (4.17): isme gehri baat hai.
Aacharya Ramanuja — karm aur uske bheetar ka gyaan. Mumukṣuṇā anuṣṭheyaṃ karma kiṃ-svarūpam, akarma ca kim — mumukshu ko karne yogya karm kaisa ho, aur "akarm" kya hai? Ramanuja ke anusaar karma = phalābhisandhi-rahitaṃ bhagavad-ārādhana-rūpaṃ karma — phal-ichchha-rahit, Bhagavan ki aaraadhana roop karm; akarma = kartuḥ ātmano yāthātmya-jñānam — karta aatma ke yathaarth svaroop ka gyaan. Vidvaan bhi in dono ke sahi svaroop ko nahin jaante. Evam antargata-jñānaṃ yat karma tat te pravakṣyāmi — aisa karm, jiske bheetar gyaan ho, main tumhe bataaunga.