భగవద్గీత · Gunatraya Vibhaga Yogaఅధ్యాయం 14, శ్లోకం 5 (14.5)
మూల సంస్కృతం · శ్రీభగవాన్
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతిసమ్భవాః
నిబధ్నన్తి మహాబాహో దేహే దేహినమవ్యయమ్
॥ 14.5 ॥
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam
అనువాదం
"ఓ మహాబాహూ, సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు — ప్రకృతి నుండి పుట్టిన ఈ గుణాలు అవ్యయుడైన దేహిని (ఆత్మను) దేహంలో బంధిస్తాయి."
భావార్థం
శంకరాచార్యులు. guṇāḥ iti pāribhāṣikaḥ śabdaḥ, na rūpādivat dravyāśritāḥ guṇāḥ — "గుణం" పారిభాషిక పదం, రంగు వంటి ద్రవ్య గుణాలు కావు; guṇā iva nityaparatantrāḥ kṣetrajñaṃ prati avidyātmakatvāt kṣetrajñaṃ nibadhnantīva — అవిద్యా-రూపం కావడం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడిని బంధించినట్లు కనిపిస్తాయి.
ఆచార్య రామానుజులు. prakṛteḥ svarūpānubandhinaḥ svabhāvaviśeṣāḥ prakāśādikāryaikanirūpaṇīyāḥ — ప్రకృతి యొక్క స్వభావ విశేషాలు, కేవలం తమ పనుల (ప్రకాశం మొదలైనవి) ద్వారానే గుర్తించబడేవి; prakṛtyavasthāyām anudbhūtāḥ tadvikāreṣu … udbhūtāḥ — మూల ప్రకృతిలో నిద్రాణంగా, వికారాలలో వ్యక్తంగా.
శ్రీధర స్వామి. 14.5–14.18 ను ఒక యూనిట్గా భావిస్తారు (catur-daśabhiḥ): ఇప్పుడు ప్రకృతి సంయోగం వల్ల పురుషుని సంసారం. గుణాలు = guṇasāmyaṃ prakṛtiḥ — గుణాల సామ్యమే ప్రకృతి; వ్యక్తమై dehinaṃ cidaṃśaṃ vastuto 'vyayaṃ nirvikāram eva santaṃ nibadhnanti — వాస్తవానికి అవ్యయుడు, నిర్వికారుడు అయిన దేహిని బంధిస్తాయి.
మధుసూదన సరస్వతి. గుణాలు nityaparatantrāḥ — ఎల్లప్పుడూ పరాధీనాలు; అవి రంగు-రూపం వంటి dravyāśrita గుణాలు కావు (వైశేషిక అర్థంలో కాదు); ప్రకృతియే guṇatrayātmaka.
మధ్వాచార్యులు. bandhaprakāraṃ darśayati sādhanānuṣṭhānāya — బంధం ఏ విధమైనదో చూపిస్తాడు, సాధన చేయడానికి వీలుగా.
AI-assisted draft translation — under review.