ভগবদ্গীতা · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogaঅধ্যায় 13, শ্লোক 13 (13.13)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
সর্বতঃ পাণিপাদং তত্ সর্বতোঽক্ষিশিরোমুখম্
সর্বতঃ শ্রুতিমল্লোকে সর্বমাবৃত্য তিষ্ঠতি
॥ 13.13 ॥
sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukham
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati
অনুবাদ
"তাঁর সব দিকে হাত-পা, সব দিকে চোখ, মাথা ও মুখ, সব দিকে কান — তিনি জগতে সবকিছু ব্যাপ্ত করে অবস্থান করছেন।"
ভাবার্থ
শঙ্করাচার্য। sarvaprāṇikaraṇopādhibhiḥ kṣetrajñasya astitvaṃ vibhāvyate — সব প্রাণীর ইন্দ্রিয় (উপাধি) দিয়ে ক্ষেত্রজ্ঞের অস্তিত্ব বোঝা যায়; কিন্তু kṣetropādhibhedakṛtaṃ viśeṣajātaṃ mithyaiva kṣetrajñasya — উপাধির ভেদে তৈরি বিশেষণগুলি ক্ষেত্রজ্ঞের পক্ষে মিথ্যা।
আচার্য রামানুজ। tat pariśuddhātmasvarūpaṃ sarvataḥpāṇipādakāryaśaktam — শুদ্ধ আত্মা সর্বত্র হাত-পায়ের কাজ করতে সমর্থ; প্রমাণ শ্বেতাশ্বতর 3.19: apāṇipādo javano grahītā paśyaty acakṣuḥ sa śṛṇoty akarṇaḥ।
AI-assisted draft translation — under review.